Skyscraper large

میدان نقش جهان را چه می‌شود

sd6f54ss-روشنک آسترکی-roshanak astaraki

روشنک آسترکی

همزمان با سومین روز از حضور مهمانان خارجی و رییس دفتر یونسکو در اجلاس جهانی میراث ناملموس به میزبانی ایران، میدان نقش جهان اصفهان در یک اقدام پنهانی و عجیب زیر نور چراغ‌های یک دستگاه خودرو وانت زخم برداشت. کارگران شهرداری اصفهان با نظارت اعضای فدراسیون چوگان کشور در اقدامی خودسرانه، بدون مجوز از سازمان میراث فرهنگی و بدون حضور کار‌شناسان اداره میراث فرهنگی اصفهان از تاریکی شب و خلوت بودن میدان ثبت جهانی شده نقش جهان استفاده و اقدام به برچیدن ناگهانی سنگ‌های کفپوش این میدان تاریخی در نزدیکی سر در بازار قیصریه کردند.

به گزارش خبرگزاری میراث فرهنگی، این درحالی است که روز گذشته شهرداری به منظور برگزاری مراسم چوگان که بخشی از برنامه‌های اجلاس بین‌المللی میراث ناملموس است، اقدام به کندن کفپوش میدان نقش جهان کرده‌است. روز گذشته خبرگزاری خبرگزاری میراث فرهنگی گزارش داد، بخشی از کفپوش کنده شده و کامیون و لودر به منظور خاکبرداری وارد میدان شده‌اند.

این در حالیست که ریاست سازمان میراث فرهنگی اصفهان و مدیر دفتر ثبت آثار ملی و پاسخ آن‌ها به این اقدام شهرداری نشان داد که هیچ‌گونه مجوزی برای انجام این‌کار به شهرداری داده نشده‌است. الهیاری، رئیس سازمان میراث فرهنگی با صراحت به خبرنگار خبرگزاری میراث فرهنگی اعلام کرده است که مجوزی برای عملیات عمرانی در میدان نقش جهان داده نشده‌است.

«محمدحسن طالبیان»، معاون میراث فرهنگی کشور نیز که هم‌اکنون در اصفهان است، روز گذشته اعلام کرده بود که اگر شهرداری دست از کندن کفپوش میدان نقش جهان برندارد، وی و تمامی دست‌اندرکان سازمان میراث فرهنگی حاضر در اجلاس بین‌المللی میراث ناملموس، این اجلاس را به نشانه اعتراض ترک خواهند کرد. گفتنی است که این اجلاس توسط شهرداری اصفهان برگزار شده و مسئولان سازمان میراث فرهنگی مه‌مان این برنامه هستند. جالب آنکه به گفته طالبیان هر اقدامی در میدان نقش جهان و دیگر آثار ثبت شده جهانی، باید با اجازه یونسکو صورت گیرد.

پیشینه‌ای کهن‌تر از دوران صفوی

با انتخاب اصفهان به پایتختی و گسترش شهر به طرف جنوب، میدان عظیم نقش جهان در قلب شهر اصفهان و در شرق گردشگاه چهارباغ به عنوان یکی از ویژگی‌های عصر صفوی مطرح شده است. میدان نقش جهان، می‌دانی مستطیل شکل به درازای ۵۰۷ متر و پهنای ۱۵۸ متر در مرکز شهر اصفهان است. این میدان پس از میدان تیان‌آنمن در چین، بزرگ‌ترین میدان جهان است.

اگرچه نقش جهان پیشینه‌ای کهن‌تر از دوران صفوی دارد، ولی میدان نقش جهان به شکل امروزین، در دوره سلطنت شاه عباس صفوی پایه‌گذاری شده‌است. پیش از آن‌که شهر اصفهان به پایتختی ایران صفوی برگزیده شود در محل این میدان باغی گسترده وجود داشته‌است بنام «نقش جهان». این باغ، نام خود را از شهری در آذربایجان گرفته که اینک به نام نخجوان خوانده می‌شود. حمدالله مستوفی درباره این شهر گفته‌است: «شهری خوش است که آن را نقش‌جهان خوانند و اکثر عمارات آن از آجر است»

این باغ همچنین محل استقرار ساختمان‌های دولتی و کاخ فرمانروایان تیموری و آق‌قویونلو‌ها بود. در آن زمان بخش می‌ْدانی باغ، «درب کوشک» نام داشت. این بخش در ضلع غربی میدان نقش جهان امروزی و در محل ساخت کاخ عالی قاپو قرار داشته‌است.

در دوران سلجوقیان، دست کم بخشی از باغ نقش جهان بنام به میدان «کوشک» بوده‌است. دستگیری برکیارق از سوی برادرش محمود در این میدان رخ داده است. همچنین میدان کوشک، جایگاه اعدام محکومان به اعدام و برگزاری برخی از آیین‌های رسمی همچون جشن نوروز بوده‌است.

از ابتدای سلطنت شاه عباس اول، سطح میدان در اندازه بسیار بزرگ‌تر از میدان کوشک سابق تسطیح شده و بار‌ها آیین چراغانی و آتش‌بازی در آن برپا شده‌است. منابع گوناگون، بنای به شکل فعلی را در دوره سلطنت شاه عباس اول و به سال ۱۰۱۱ قمری دانسته‌اند. احتمال دارد که بنای این میدان از روی نقشهٔ میدان حسن پادشاه در تبریز برداشت شده باشد. استاد محمدرضا و استاد علی‌اکبر اصفهانی، نام دو تن از معمارانی است که میدان را طرح ریزی نموده و آن را به شکل فعلی بنا نهاده‌اند. نام این دو معمار بر سردر بناهای پیرامونی میدان به چشم می‌خورد. این میدان در زمان ساخت و در تقابل با میدان کهنه که مسجد جامع در آن قرار داشت، میدان نو نامیده می‌شد.

در دوره شاه عباس و جانشینان او، این میدان محل بازی چوگان، قاپوق اندازی، (قاپوق تیر چوبی بزرگی روبروی عالیقاپو بوده است) رژه ارتش، چراغانی، و محل نمایشهای گوناگون بوده‌است. دو دروازه سنگی چوگان از آن دوره هنوز در میدان باقی است که از انجام ورزش چوگان در آن دوره حکایت می‌کند و قدیمی‌ترین دروازه چوگان دنیاست. طرح این میدان تا جایی در نحوه اجرای بازی چوگان تاثیر داشته است که زمین‌های ورزشی هارلینگام و سایر زمین‌های چوگان معروف، کم و بیش از روی این میدان ساخته شده‌اند. این میدان همچنین محل برگزاری جمعه بازارهای عظیم بوده‌است.

می‌دان نقش جهان اصفهان در سال ۱۳۱۳ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و در سال ۱۳۵۸ در فهرست میراث جهانی به ثبت رسیده و هرگونه دخل و تصرف در این اثر جهانی نیاز به مجوزهای رسمی از سازمان میراث فرهنگی کشور دارد.

تخریب هایی از پیش تا کنون

هرچند روز گذشته در بی‌تدبیری شهرداری اصفهان کفپوش‌های این میدان تخریب شد اما گفتنی است بخشی از بناهای میدان نقش جهان نیز در گذشته تخریب شده‌اند. سرستونهای مرمرین که احتمالا از تخت جمشید شیراز به اصفهان آمده بودند (یکی به چهلستون منتقل شده و دیگری در موزه ایران باستان تهران قرار دارد)، ۱۱۰ عراده توپ اسپانیایی (غنیمت فتح جزیره هرمز به وسیله امامقلی خان) و می‌له قپق به ارتفاع چهل متر در مرکز میدان (که امروزه به کلی از میان رفته‌است) از آن‌جمله‌اند. همچنین در مجاورت مسجد شیخ لطف‌الله، مدرسه‌ای به نام مدرسه خواجه‌ملک (بعد‌ها مدرسه شیخ لطف‌الله) وجود داشته که در زمان قاجاریه از میان رفته است.

اردیبهش ماه امسال و همزمان با سرور مدیر کل یونسکو به اصفهان نیز اخباری مربوط به اقدامات و تغییرات ناگهانی در این میدان توسط شهرداری اصفهان منتشر شد. بنا بر گزارش‌های کنتشر شده شهرداری اصفهان همزمان با سفر مدیرکل یونسکو به اصفهان با برچیدن بلندگو‌ها و پوشش ایوان‌ها این میدان را برای حضور ایرینا بوکووا دبیرکل یونسکو آماده کرد، این در حالی بود که خبرگزاری میراث فرهنگی همزمان خبر داده بود دبیرکل یونسکو که در آن دیدار از میدان ثبت جهانی شده نقش جهان، باغ چهل‌ستون، مسجدجامع و دیگر بناهای تاریخی، در اصفهان بازدید کرد از وضعیت میدان نقش جهان ابراز ناراضی کرده بود.

جالب آنکه پس از حضور «ایرینا بوکووا» در میدان نقش جهان و بازدیدش از این میدان جهانی و ارزشمند، شش کامیون همه وسایل شامل بلندگو، پوش، صندلی، داربست و دیگر زایده‌های مزاحم در اطراف میدان نقش جهان، پس از چند ساعت انتقال، به میدان بازگردانده شدند و وضعیت میدان به حالت قبل بازگشت.

باید گفت مشکل میدان نقش جهان تنها اقدامات غیر کار‌شناسانه شهرداری اصفهان را شامل نمی‌شود. وضعیت این میدان نگرانی‌های دیگری را نیز برای فعالان میراث فرهنگی ایجاد کرده است. ابتدای مهرماه سال جاری رئیس پایگاه میراث جهانی میدان نقش جهان اعلام کرد این میدان و بناهای واقع در آن در مقابل آتش سوزی گسترده ایمن نیست چون اعتباری برای شارژ مجدد کپسولهای واقع در این مجموعه را نداریم. فریبا خطابخش در ادامه گفته بود هیچ کدام از بناهای واقع در میدان نقش جهان در مقابل آتش سوزی ایمن نیستند. برای این کار امکانات و وسایل مورد نیاز خریداری شده ولی راه اندازی نشده است. فقط در مسیر بازار اصلی نقش جهان امکانات آتش نشانی وجود دارد که به شارژ مجدد نیاز دارد اما اعتباری برای شارژ مجدد نداریم.

در پایان گفتنی است که وضعیت پاسداری از میراث ملی و فرهنگی ایران سالهاست با انتقاد فرهنگ دوستان مواجه بوده است. با تغییر دولت و روی کار امدن دولت یازدهم امیدواری‌ها برای بهبود وضعیت میراث فرهنگی شدت یافت؛ حال باید دید وضعیت میراث فرهنگی در دومین سال زمامداری دولت یازدهم دستخوش چه تغییراتی شده و آیا دولتمردان و مدیران میراث فرهنگی قادر خواهند بود در مقابل اقدامات غیر مسوولانه شهرداری‌ها بایستند یا خیر؟!

این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
Skyscraper large