Skyscraper large

کارنامه و تجربه‌ى هاشمى رفسنجانى

 - علی مزروعی -  ali mazroi 122526

علی مزروعی

هاشمی رفسنجانی از بازیگران اصلی صحنه سیاست ایران در همه سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی بوده است. از عضویت در شورای انقلاب تا وزارت کشور، از ریاست مجلس شورای اسلامی در سه دوره و فرماندهی نیروهای مسلح در جنگ با عراق تا ریاست جمهوری در دو دوره، از ریاست مجمع تشخیص مصلحت نظام از بدو تاسیس تاکنون و معاونت و ریاست مجلس خبرگان در دوره دوم و سوم، و می شود گفت تنها روحانی سیاست ورزی بوده است که برای چندین بار خود را در معرض رای مردم در انتخابات های مجلس، خبرگان و ریاست جمهوری قرار داده و بارها طعم پیروزی در انتخابات را چشید، هرچند یک بار هم طعم تلخ شکست را در انتخابات مجلس ششم تجربه کرد، و در آخرین انتخابات ریاست جمهوری یازدهم هم که نامزد شد شورای نگهبان به بهانه کهولت سن او را رد صلاحیت کرد تا از رقابت در انتخابات و معلوم شدن وزن و محبوبیت او در جامعه بازماند. 

آنچه هاشمی رفسنجانی را از هم قرانش ممتاز و متمایز می سازد هوشمندی سیاسی و زمانشناسی و نوعی عملگرایی و حرکت با نبض جامعه است، و اینرا می توان از سخنان و رفتار وی در همگامی با تحولات داخلی و جغرافیای سیاسی جهان دریافت. سند اثبات این مدعا مجموعه کتابهایی است که تاکنون ذیل نام ” کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی ” انتشار یافته است که آخرین آن متعلق به سال ۶۹ با عنوان « اعتدال و پیروزی » است. در باره این کتاب که در سال گذشته انتشار یافته است نکات زیر بنظرم می رسد : 

قطعاً ممارست و استمرار خاطره نویسی هاشمی در سال های مسئولیت پس از انقلاب خارق عادتی است که کمتر دولتمردی به اینصورت در ایران بدان پرداخته است ( به جز استثنای اسدالله اعلم وزیر دربار پهلوی دوم )، و اینرا باید به وی تبریک گفت و امتیازی والا دانست و امیدوار بود که دیگر دولتمردان ایرانی نیز از این سنت نیک پیروی کنند. 

در مقایسه خاطرات هاشمی با خاطرات اعلم، که پس از مرگ او و با فاصله قابل توجه از زمان نوشتن انتشار یافت، می توان گفت که خاطرات اعلم مشروح تر و در برگیرنده بسیار از مسائلی است که در پس پرده رژیم پهلوی اتفاق افتاده و جز اورا بدان دسترسی نبود و او در خاطراتش آشکار ساخته و بر آفتاب نهاده است. اما خاطرات هاشمی که در زمان حیات او، هرچند با فاصله قابل توجه نسبت به زمان نوشتن، انتشار یافته است با توجه به جایگاهی که او هنوز در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران دارد، در برگیرنده ملاحظات بسیاری است، و جدای از اشاراتی که به مسائل خانوادگی دارد، بیشتر به یک گزارش رسمی می ماند تا خاطراتی که خواننده را به پس پرده ها ببرد، به گونه ای که اگر خبرنگاری مامور ثبت و ضبط کارهای ایشان در مقام رئیس جمهوری می شد به همین سیاق می نوشت چرا که خاطرات ایشان به هر دلیل بازگو کننده متن مذاکرات شورای امنیت ملی یا با رهبری و حتی مذاکرات هیئت دولت یا با وزرا نیست، و در هر مورد بصورت تیتروار به عنوان موضوعات مورد بحث و مذاکره اشاره شده است، و از اینرو مطلب دندانگیری گیر خواننده برای دریافت نظرات و مواضع اطراف مذاکره نمی آید. 

سال ۶۹ اولین سال پس از جنگ و تجربه اجرای قانون اساسی اصلاح شده بود اما به جرئت می توان گفت وضعیت اداره کشورمان دراین سال به نحو بی سابقه ای تحت تاثیر اشتباه بزرگ رژیم بعثی حاکم بر عراق به رهبری صدام حسین در حمله به کویت قرار داشت. در این خاطرات آمده رژیم صدام که تصمیم به حمله گرفته بود پیش از آن راه صلح تمام عیار با ایران را در پیش گرفت و پس از انجام مذاکرات با نمایندگان ایران و تبادل نامه ها میان دو رئیس جمهور به آزاد کردن اسرای جنگ اقدام کرد. ورود آزادگان به وطن تلخی پذیرش قطعنامه پایان جنگ را در کام ایرانیان به ویژه خانواده های شهدا و جانبازان و آزادگان شیرین کرد و نسیم پیروزی آورد و طبعا این موفقیتی برای دولت هاشمی و کل حاکمیت بود. در پس حمله رژیم بعث به کویت هم سیاست خارجی بیطرف و تنش زدای ایران باعث شد که در منطقه و جهان به بازیابی جایگاه خود بپردازد و دروازه های جهان دیپلماسی و روابط با دیگر کشورها، به ویژه کشورهای همسایه و غربی به روی ایران باز شود و دولت هاشمی بتواند نقش موثری در این میدان بازی کند و برای بازسازی و بهبود اقتصادی کشور از آن استفاده نماید. 

دراین سال، که اولین سال رهبری آقای خامنه ای است، برپایه این خاطرات، همه امور کشور در مشورت با ایشان و در جمعی سه نفره مرکب از رهبری، هاشمی و سید احمد خمینی تصمیم گیری می شده است. هرچند از متن مذاکرات مستمر بین این سه در خاطرات خبری نیست تا بشود به نظرات و مواضع افراد یادشده در باره مسائل مختلف مطروحه دست یافت اما از فحوای خاطرات برمی آید که نوعی اعتماد متقابل و روابط دوستانه بین این سه نفر برقرار بوده است. به واقع می توان گفت همه تصمیمات برپایه نوعی خرد جمعی رقم می خورده است که از بدنه تصمیم گیری دولت و شوراها از جمله شورایعالی امنیت ملی عبور می کرده و درنهایت در این جمع سه نفره نهایی می شده است. در واقع می توان موفقیت اداره کشور دراین سال را مرهون کاربرد یک چنین شیوه و همدلی و به ویژه همراهی تمام عیار دو دوست و یار دیرین یعنی هاشمی و خامنه ای دانست، و اینکه در گذر زمان سید احمد درمی یابد که باید به فکر کاری برای خودش باشد چون احساس می کند در ساختار جدید نقش سابق را ندارد و کمتر به نظراتش توجه و به بازی گرفته می شود. 

خاطرات پرکاری و نقش برجسته هاشمی در اداره دولت و کشور را نشان می دهد و اینکه در ساختار دیوانسالاری کشورمان رئیس قوه مجریه نقش بسیار تعیین کننده ای در اداره امور دارد اما در عین حال نشان می دهد که وزراتخانه ها و نهادهای زیر نظر ریاست جمهوری همچون جزائر جدا افتاده از هم عمل می کنند و بعضا با یکدیگر اختلاف داشته و عمل یکدیگر را خنثی می کنند! دراین خاطرات چندین بار هاشمی از نقش خود در التیام بخشی و حل اختلاف بین وزرا، به ویژه وزراتخانه ای که در امور خارجی فعال بودند ( امورخارجه، اطلاعات و وزارت ارشاد ) بصورت کدخدا منشی می نویسد، همچنین از اختلافاتی که بین دولت و مجلس جاری بوده است که از جمله به استیضاع و برکناری دکتر فاضل وزیر بهداشت و درمان توسط مجلس می انجامد. این وضع که متاسفانه تاکنون ادامه دارد و برناکارآمدی دولت دامن می زند نشاندهنده یک بیماری مزمن در ساختار سیاسی و اداری جمهوری اسلامی ایران یعنی فقدان نظام حزبی است، و اینکه رئیس جمهور باید بار سنگینی را برای هماهنگ کردن امور به دوش کشد! 

در این سال و پس از رحلت امام خمینی و رهبری جدید، جبهه بندی سیاسی داخلی در حال تغییر بوده است و بخشی از نیروهای سیاسی خط امام ( چپ ) نگاهی منتقدانه نسبت به رهبری و دولت هاشمی داشته اند. هاشمی در جاجای خاطراتش از این نیروها به عنوان ” رادیکال ها ” نام می برد و درهماهنگی با رهبری نگاهی منفی نسبت بدانها داشته و به ویژه در جریان حذف آنها از مجلس خبرگان موضع سکوت، اگر نکوئیم رضایت، داشته است. به این روایت توجه کنید : ” احمد آقا تلفنی گفت که شورای نگهبان، آقای [ مهدی ] کروبی، [ رئیس مجلس شورای اسلامی ] را برای امتحان، جهت احراز صلاحیت علمی برای نامزدی خبرگان، دعوت کرده است؛ آقای کروبی حاضر نیست در امتحان شرکت کند و ممکن است طرفداران او، علناً به مبارزه با شورای نگهبان برخیزند؛ از من خواست که برای رفع این مشکل اقدام کنم. مساله را با رهبری در میان گذاشتم. ایشان هم گفتند دخالتی نمی کنند و شفاعت نخواهند کرد، چون موارد متعدد است و نمی شود یکی را مستثنی کرد. جمع زیادی از نامزدها دعوت به امتحان شده اند؛ جمعی قبول و جمعی رد شده اند. آقای [ اسدالله ] بیات، نتیجه درخواست دیشب خود را تلفنی پیگیری کرد؛ گفتم شورای نگهبان بر سر موضع خود محکم است. ” ( ص ۲۹۴ ) و درپی این اقدام شورای نگهبان بود که همه روحانیون گردآمده در ” مجمع روحانیون مبارز ” از انتخابات خبرگان حذف شده و این مجلس بطور کامل دراختیار روحانیون محافظه کار مورد تایید شورای نگهبان قرارگرفت، و هاشمی نیز در مقام معاونت، و در پی مرگ مشکینی، در مقام ریاست آن قرار گرفت، و البته پس از کودتای انتخاباتی سال ۸۸ ناچار از ترک این مقام شد!

و البته گذشت روزگار چنان بود که جریان حذف شورای نگهبان پس از ۲۳ به هاشمی هم رسید و وی را که در پس تحولات زمانه، به ویژه پس از روی کارآمدن دولت احمدی نژاد و شکل گیری حاکمیت یکدست اقتدارگرایان در سال ۸۴ و کودتای انتخاباتی سال ۸۸، موضع انتقادی نسبت به عملکرد دولت و حاکمیت داشت، به بهانه کهولت سن از نامزدی انتخابات برای ریاست جمهوری محروم و حذف کرد! و صد البته این قافله حذف سر و پای دراز دارد. 

اینهم از بازی های روزگار سیاست در ایران است که کتاب خاطرات هاشمی با عنوان « اعتدال و پیروزی » برای سال ۶۹ درست در سالی انتشار یابد که روحانی توانست با شعار « اعتدال » و با حمایت هاشمی و خاتمی در انتخابات ریاست جمهوری پیروز شود و دولتی با ترکیب نزدیک به دولت هاشمی را تشکلیل دهد و بخواهد راه آن دولت را در عرصه داخلی و خارجی در هماهنگی با زمان ادامه دهد. باید امیدوار بود که روحانی هم به تاسی از هاشمی خاطرات خود را دراین مسئولیت بنویسد و بتواند عنوان آنرا « اعتدال و پیروزی » بگذارد، هرچند داوری در مورد عملکرد دولت ها و افراد و این عناوین در نهایت به تک تک شهروندان و خاطراتی که از این دولت ها و افراد در ذهن دارند، و البته مجموعه اطلاعاتی که از دیگرمجاری ممکن می گیرند، دارد.

 


  • بازنشر از نوروز
این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
Skyscraper large