Skyscraper large

مشکلات حوزه ادبیات کودک و نوجوان

df7gd8f777f-روشنک آسترکی - roshanak astaraki

روشنک آسترکی

هجدهم تیر روز ادبیات کودک و نوجوان در تقویم ایران است که می‌توان از آن به عنوان یکی از رویدادهای حوزه ادبیات کودک و نوجوان در سال ۱۳۹۱ یاد کرد. شورای عالی انقلاب فرهنگی در جلسه ۷۱۷ خود و بنا بر پیشنهاد شورای فرهنگی عمومی، روز ۱۸ تیر را به عنوان روز ادبیات کودک و نوجوان ثبت کرد.

این روز امسال در ایران با اظهار نظر‌ها و انتقادهایی پیرامون مطالعه و ادبیات کودکان همراه بود. در همین رابطه هوشنگ مرادی کرمانی نویسنده پیشکسوت و خالق آثاری مانند قصه‌های مجید و شما که غریبه نیستید از اینکه به گفته او بعد از انقلاب زبان نویسندگان بویژه نویسندگان حوزه کودک و نوجوان، به شدت متاثر از زبان مورد استفاده در رادیو و تلویزیون شده است، اظهار تاسف کرد.

وی که روز گذشته در نشستی به همین مناسبت در کنار مصطفی رحماندوست، مجید راستی و جمعی از علاقه مندان ادبیات کودکان و نوجوانان و به همت بنیاد شعر و ادبیات داستانی در محل این بنیاد شرکت کرده بود، گفت: علل مختلفی برای تبیین این مسئله که چرا بچه‌ها کتابهای ما‌ها را نمی‌خوانند، مطرح می‌شود. من هم می‌خواهم به چند نکته اشاره کنم قالب آثار ادبیات کودک ما ایدئولوژی زده است و ما همه‌اش خواسته‌ایم که موقعیت‌هایی را که در انقلاب بوجود آمده بود، به بچه‌ها منتقل کنیم. طبیعی است که این‌ها بچه‌ها را زده کرده است. ما کم کم دنبال مسائل و سوژه‌های تازه رفته‌ایم.

وی همچنین گفت: مسئله دیگری که در این خصوص تاثیری منفی زیادی داشته است، ضعف زبان نویسندگان است. زبان داستانی ما متاسفانه زبان جذابی نیست بلکه یک زبان ترجمه‌ای است و گذشته از آن نویسندگانی که بعد از انقلاب کار کرده‌اند،‌‌ همان آنهایی هستند که زبان نوشتاری خود را از تلویزیون یاد گرفته‌اند نه از کوچه و خیابان و یا از پدربزرگ‌ها و یا مادربزرگ‌ها. ما از یک زبان کم واژه رنج می‌بریم و این باعث افت در کارهای ما شده است.

پدر و مادرها قصه بگویند

مصطفی رحماندوست نیز در این نشست در سخنانی منشاء اصلی گریزان بودن کودکان و نوجوانان از مطالعه را خانواده‌ها دانست و گفت: در سوئد بچه‌ها حق دارند اگر پدر و مادرشان برایشان قصه نگفت به پلیس زنگ بزنند. حالا ما در ایران که نمی‌خواهیم پلیس مداخله کند اما چه اشکالی دارد که پدر‌ها و مادر‌ها برای بچه‌هایشان قصه بگویند؟

وی افزود: من به این فکر افتادم که ۳۶۵ قصه و ضرب المثل ادبیات فولکلوریک خودمان را برای بچه‌ها بازنویسی کنم که البته این اثر هم در ۱۲ جلد چاپ شد و اینجا می‌خواهم به داستان «لی لی لی حوضک» اشاره کنم در واقع این تنها مشتمل بر یک سری کلماتی است که وقتی کنار هم قرار می‌گیرند آهنگ دلنشین و شادی را برای بچه‌ها بوجود می‌آورند در حالی که هیچ معنای خاصی ندارد. بعد از این مرحله هم من نگارش قصه‌های پنج انگشتی را تجربه کردم که با توجه به تلاشی که برای ارتباط لمسی بچه‌ها با دستانشان برقرار می‌شد، این هم تجربه موفقی بود.

در این جلسه همچنین مجید راستی نویسنده ادبیات کودک و نوجوان و رئیس سابق انجمن نویسندگان کودک و نوجوان در سخنانی به کنایه گفت: من در اینجا می‌خواستم به برخی مشکلات حوزه ادبیات کودک اشاره کنم اما وقتی همه مدرسه‌ها کلاسی به نام قصه نویسی دارند، همه بچه‌ها کتاب می‌خوانند و ساعتی به نام ساعت مطالعه دارند و همه پدر‌ها و مادر‌ها هم برای بچه‌هایشان کتاب می‌خوانند، مانده‌ام که من چه بگویم؟» وی همچنین با اشاره به شعارهای تکراری مسئولان در مورد لزوم ارتقای سطح مطالعه در جامعه، از این مسئله به عنوان آرزوی دولتمردان یاد کرد که البته تلاشی برای تحقق آن صورت نمی‌دهند.

راستی گفت: واقعیت این است که دنیای بچه‌ها دو واقعیت دارد. یک واقعیت همین واقعیت بیرونی است و یک واقعیت که‌‌ همان واقعیت اصلی است، تخیل است. هر مقدار بچه‌ها با تخیل قوی تری پرورش یابند، تجربیاتشان هم برای زندگی کاربردی‌تر خواهد شد و شکل جدی تری به خود می‌گیرداز آن طرف پس انداز آدمهای بزرگ هم تنها خاطراتشان است.

ضعف آموزش و پرورش

همچنین روز گذشته نشستی به مناسبت «روز ملی ادبیات کودکان و نوجوانان» در ایسنا برگزار شد دکتر حسین اسکندری، مناف یحیی‌پور و محبوبه نجف‌خانی، از اعضای انجمن نویسندگان کودک و نوجوان، حضور داشتند.

حسین اسکندری در سخنانی گفت: امروز بحث آموزش در سطح جهانی از طریق سبک‌هایی که در آن بحث قصه و قصه‌گویی‌، نقش کلیدی دارد اعمال می‌شود. یعنی‌‌ همان سبک و سیاقی که در آثاری همچون گلستان و بوستان و تذکرة‌الاولیا ‌دنبال می‌شد. به همین لحاظ می‌توان گفت ادبیات کودک در شاهراه تعلیم و تربیت بهره‌گیری زیادی از ادبیات دارد. در حالی که ادبیات در کشور ما از متن زندگی به حاشیه رانده شده است.

وی همچنین با انتقاد از عملکرد آموزش و پرورش ادامه داد: مدرسه فاقد ویژگی‌های رغبت‌برانگیز برای مطالعه است. مدارس ما طوری طراحی شده‌اند که بچه‌ها از آن‌ها گریزانند. فراموش نکنید که در پیشرفته‌ترین نظام‌های آموزش و پرورشی تنها ۱۵ درصد بحث تعلیم و تربیت ممکن است و ۸۵ درصد آن در خارج از محیط آموزشی صورت می‌گیرد.‌‌ رها کردن فرصت گسترده آموزش غیررسمی و محدود کردن خود به آموزش و پرورش رسمی پرچالش و پرمساله، بیش از اهمیت دادن به آموزش و پرورش رسمی ناشی از شانه خالی کردن ما از مسئولیت تعلیم و تربیت فرزندانمان و زندگی کردن با آنان و بودن در کنار آنان است.

پیشینه ادبیات کودک در کشور

درحالی در روز ادبیات کودک و نوجوان فعالان این حوزه پیرامون سیاست‌های دولتی در زمینه آموزش و همچنین دوری خانواده ه از رسیدگی به رواج فرهنگ مطالعه و داشتانخوانی برای کودکان می‌گویند که ایرانیان از قدیم به امر تربیت کودک توجه ویژه‌ای قایل بوده‌اند و آن‌را یکی از وظایف مهم والدین می‌دانسته‌اند، به‌طوری که کمتر نوشته ادبی را می‌توان یافت که به تربیت کودک و ضرورت آن اشاره نکرده باشد.

نخستین فرهنگ‌نامهٔ کودکان و نوجوانان به نام «نصاب‌الصبیان» توسط ابونصر فراهی در قرن هفتم تدوین شد. فراهی با توجه به حافظهٔ نیرومند کودکان و دلبستگی آنان به شعر، واژه‌هایی را در شعرهای نصاب‌الصبیان گردآورد تا کودکان با ازبر کردن آن اشعار، واژه‌های عربی هر شعر را به یاد بسپارند.

کسی که برای اولین‌بار داستان‌های عامیانهٔ ایرانی را مخصوصا جمع‌آوری و منتشر کرد «ابولفضل صبحی مهتدی» بود. لازم است اشاره شود که صبحی نخستین کسی نبود که به جمع‌آوری ادبیات عامیانه در ایران اقدام کرد، بلکه سال‌ها قبل از او «صادق هدایت» این کار را کرده بود؛ ولی صبحی کسی بود که ادبیات عامیانه را برای کودکان و نوجوانان جمع‌آوری نمود و در واقع از این نظر کارش را می‌توان هم‌ردیف کار «برادران گریم» در آلمان و «شارل پرو» در فرانسه دانست.

قبل از آن‌که ادبیات نوین کودک در ایران پایه‌گذاری شود، زمینه‌های آن در دورهٔ مشروطه ایجاد و فراهم شد. تحول مهمی که در ادبیات مشروطه اتفاق افتاد، گرایش و حرکت شعر از دربار‌ها و خواص بین مردم و عوام بود. این حرکت کلی در زبان شعر، مضامین و محتوا و دیگر جوانب آن تأثیر گذاشت. در بین اشعار این دوره شعر‌های کودکان نیز یافت می‌شوند. اگرچه این شعر‌ها هنوز از فضای پند و اندرز پدرانه برای کودک خالی نیست، اما به‌هرحال نخستین گام‌هایی است که به سوی ادبیات کودک برداشته می‌شود.

حال بعد از گذشت بیش از یک قرن از آن زمان و علارغم پیشینه غنی ایران در ادبیات متاسفانه هنوز ادبیات کودک و نوجوان در ایران جایگاه خود را پیدا نکرده است.

این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
Skyscraper large