Skyscraper large

رواج شاهنامه خوانی در کشورهای فارسی زبان

df85g74df777f

روشنک آسترکی

به گزارش مهر، برنامه «آوای درا» که ردپای برفی حماسه‌های شاهنامه در کوه دنا و کهگیلویه را به تصویر کشیده و به نقش و تاثیر شاهنامه در ایل بویراحمد بین سال‌های ۱۳۰۹تا ۱۳۴۲پرداخته است، سه‌شنبه ۶ خرداد از کانال مستند پخش شد.

شاهنامه هم در موقع شادی و هم در عزاداری عشایر استفاده می‌شود. شاهنامه و شاهنامه خوانی از دیرباز در سرزمین زاگرس از جایگاه ویژه و اثرگذاری برخوردار بوده و در تمامی صحنه‌های زندگی مردم این سرزمین حضور داشته است. کهگیلویه و بویراحمدی‌ها در محافل و شب‌نشینی‌ها، هنگام برگزاری مراسم سوگواری، شادی و هنگام جنگ و حتی در تنهایی‌ها به شاهنامه‌خوانی می‌پرداختند.

در مراسم شادی معمولا اشعار رزمی و بزمی خوانده می‌شود و هنگامی که مردم دچار غم و اندوه ناشی از حوادث طبیعی و یا مرگ یکی از نامداران ایل می‌شدند اشعار غم‌انگیز شاهنامه را می‌خواندند تا تسلی پیدا کنند. این مستند روایت‌گر این قصه‌ها است.

آشتی حاکمیت با شاهنامه

شاهنامه خوانی که از آیین‌های دیرین ایرانیان و فارسی زبانان است در سالهای اول پس از انقلاب ۵۷ با واکنشی اغلب تند و با نوعی نفی کمابیش روشن نسبت به این آیین حفظ شاهکار ادبیات ایران روبرو بود. اما علاقمندی جوانان به شاهنامه خوانی و راه اندازی کلاس‌های خصوصی شاهنامه خوانی و نقالی در ‌‌نهایت باعث شد در سالهای گذشته مسولین ذیربط هم کم کم همراه شوند.

در همین رابطه گفتنی است بیست و سوم اردیبهشت ماه آرامگاه فردوسی با حضور مسعود سلطانی فر معاون رئیس جمهور و رئیس سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری کشور گلباران شد. به گزارش تابناک در این مراسم که همراه با استقبال گرم مردم، علاقه مندان و دوستداران حکیم ابوالقاسم فردوسی برگزار شد علاوه بر معاون رئیس جمهور، استاندار خراسان رضوی، مدیرکل میراث فرهنگی این استان، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی، تعدادی از سفرای خارجی و میهمانانی از افغانستان و تاجیکستان و جمعی از مسئولان مشهد و خراسان رضوی و تعداد زیادی از فردوسی پژوهان و علاقه مندان به حکیم ابوالقاسم فردوسی حضور داشتند.

 همچنین مدیر فرهنگی مجموعه آرامگاه فردوسی بهمن ماه گذشته در گفتگو با فارس، شاهنامه را طی هزار سال گذشته انیس مردم ایران و فارسی‌زبانان دانست و گفت: این امر در خراسان و به خصوص مشهد و توس به علت ارتباط فردوسی با این دیار نبض تپنده‌تری دارد.

مهدی سیدی اظهار کرد: در حال حاضر تشکل‌های متعددی با محوریت شاهنامه در مشهد فعال هستند که عمده این گردهمایی‌‌ها، دغدغه هجوم فرهنگ‌های غربی به کشور را دارند.

وی اهمیت توجه علاقمندان به نقالی را در همه ایام سال به خصوص تعطیلات نوروز مهم دانست و تصریح کرد: همکاران راهنمای آرامگاه فردوسی به فراگیری نقالی تشویق می‌‌شوند که نتیجه آن تربیت بهترین نقالان در خراسان رضوی است.

این مقام مسئول ادامه داد: با همکاری آموزش و پرورش و معرفی دانش‌آموزان حافظ شاهنامه و نقال، آن‌ها مورد تقدیر قرار می‌‌گیرند؛ همچنین به همت اداره‌کل میراث فرهنگی شاهنامه‌خوانی در میراث معنوی کشور به ثبت رسیده است.

به گفته وی، از دیگر برنامه‌های اداره‌کل میراث فرهنگی، شناسایی نقالان و هنرمندان مرتبط با آثار نمایشی شاهنامه‌خوانی و ارتباط آن‌ها با پژوهشکده این امر است تا هنر فوق از یاد‌ها نرود.

سیدی گفت: از آنجا که هنر نقالی به عنوان یکی از زیرشاخه‌های نمایشی تعریف شده و در ساختار اداری زیرمجموعه معاونت فرهنگی هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است، این دو سازمان با توجه به مقررات و ضوابط اداری حمایت‌های لازم را از این هنرمندان انجام می‌‌دهند.

شاهنامه خوانی در کشورهای فارسی زبان

 شاهنامه یکی از کتاب‌های حماسی شناخته شده نزد مردم افغانستان است و فردوسی و شاهنامه جایگاه ویژه‌ای نزد مردمان این کشور دارد. «بلخ»، «بدخشان»، «فاریاب»، «بامیان»، «تالقان»، «قندهار»، «نیمروز»، «کابل»، «بست»، «پنجشیر» و غزنی که در شاهنامه فردوسی ذکری از آنان آمده است، روزگاری جزء خراسان بزرگ و اکنون متعلق به جغرافیای افغانستان امروز است.

از آنجا که برخی از داستان‌های شاهنامه در مناطقی اتفاق افتاده که در حال حاضر به جغرافیای افغانستان امروز تعلق دارد، این اثر حماسی از گذشته‌های بسیار دور یکی از شناخته‌شده‌ترین کتاب‌ها در بین افغان‌ها بوده است. با تجاوز انگلیس به افغانستان در ۲ قرن گذشته و حضور طالبان در این کشور، شاهنامه‌خوانی در این کشور رواج بیشتری پیدا کرد.

 «محمد یونس طغیان ساکایی» استاد دانشگاه بلخ و شاهنامه‌شناس افغانستان که به تازگی در مورد شاهنامه کتابی با نام «پله‌های بر کاخ بلند» نوشته است، می‌گوید: یکی از شیوه‌های تحریک مردم افغانستان علیه تجاوز‌گران، جنبش جنگنامه‌سرایی و شاهنامه‌خوانی بوده است که با تجاوز انگلیس‌ها به افغانستان این سنت گسترش یافت.

در اوج و گسترش شاهنامه‌خوانی در افغانستان، «امیر حبیب‌الله خان» اوایل قرن بیستم که تحت حمایت انگلیس بود، شاهنامه‌خوانی را در ملاعام در این کشور ممنوع اعلام کرد. ساکایی شاهنامه‌شناس افغانستان، می‌گوید: چون خوانندگان دوره‌گرد، مسلح با سلاح‌های چون شمشیر و نیزه و خنجر و تیر و کمان، در بازار‌ها و کوچه‌ها، داستان‌های شاهنامه را می‌خواندند و به نوعی هم تمثیل می‌کردند و این اسباب پریشانی نماینده انگلیس را فراهم کرد و او از شاه افغانستان خواست که این سنت را ممنوع اعلام کند.

روایت زنان نقال از شاهنامه خوانی

نقالی و شاهنامه خوانی که در سالهای گذشته با استقبال گروه های مختلف سنی در ایران مواجه شده است، از دید زنان نقال با تهدیدهایی روبرو است. «ساقی عقیلی» معروف به «ندا آفرید» از جمله نقالانی است که از سال ۱۳۷۵ به هنر نقالی به طور حرفه‌ای روی آورده است. او این روز‌ها در کانادا به سر می‌برد اما نقالی به زبان انگلیسی را برای مخاطبان غیر فارسی زبان اجرا می‌کند. او درباره تهدیدهای آیین نقالی به «شرق پارسی» گفته است: «هر هنری می‌بایست مکان و مخاطب برای عرضه داشته باشد، خوشبختانه مخاطب علاقمند فراوان است. اما شوربختانه مکانی دائمی برای این کار در ایران نیست.»

در حالی «ندا آفرید» فقدان مکان مناسب برای نقالی را یکی از تهدیدهای این هنر می‌داند که «فاطمه حبیبی زاد» معروف به «گردآفرید» که او نیز از نقالان آموزش دیده در مکتب مرشدان و درویشان است، از «ابتذال» به عنوان یک تهدید برای هنر نقالی یاد می‌کند. او ابتذال در نقالی را اینگونه شرح می‌دهد: «نقالی روش و سبک اجرای خود را دارد. بر اساس حرکات و بیان مشخص تعریف می‌شود. تعریف داستان‌هایی با بن مایه حماسی است. بن مایه کلام حتی اگر درباره موضوعاتی مانند عشق و بزم هم باشد حماسی است.»

این زن نقال اضافه می‌کند: «مثلا فردی نمایش یک نفره اجرا می‌کند که نام آن پرفورمانس است اما نقالی نیست اما به آن نقالی می‌گویند. برخی افراد در حوزه تئا‌تر همه این‌ها را یکی می‌کنند یعنی پرده خوانی، روضه خوانی، معرکه گیری و … را می‌گویند نقالی. در حالیکه عام مردم خوب می‌دانند که مداحی چیست؟ روضه خوانی کدام است؟ پرده خوانی چگونه اجرا می‌شود؟ شمایل خوانی چیست؟ تعزیه خوانی و خنیاگری کدام است؟ و در ‌‌نهایت به چه چیزی نقالی می‌گویند؟»

در پایان گفتنی است با توجه به اینکه امروز از نقالان و شاهنامه خوانان حرفه ای دیروز کمتر کسی در قید حیات است، امید می رود که مسولان فرهنگی کشور با توجه به اهمیت حفظ این آیین ملی-فرهنگی امکان آموزش حرفه ای در این زمینه را فراهم کنند تا علاقمندان بتوانند به راحتی از آموختن این هنر بهرمند شوند. 

این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
Skyscraper large