Skyscraper large
نقد تقى رحمانى بر فيلم "چ" حاتمی‌كيا

حکومت دوست ندارد “همه‌ی چمران” روایت شود

65df444f - taghi_rahmani_5786994271 تقی رحمانی - تقى رحمانى

تقی رحمانی

تاریخ خوانده می شود اما همیشه با قدرت حاکم در آمیخته است. اگر چه در هر روایتی بخشی از واقعیت وجود دارد. اما جداسازی واقعیت از تاثیر قدرت حاکم بر زمانه چندان آسان نیست. اما زمان گاه مرهمی می شود که می توان بخشی از واقعیت را به تصویر در آورد. 

نکته مهم این است که گاه حکومت یا صاحب قدرت به دلیل مصلحتی برای توجیه کار روزانه و روز آمد خود به تاریخ رجوع می کند. به خاطر همان مصلحت و منافع امروزی خود به بخشی از تاریخ می پردازد که با روایت گذشته‌اش فرق دارد. در نتیجه باز بخشی از تاریخ به وسیله هنری که با قدرت حاکم رابطه دارد برملا می شود. یعنی طوری خوانده می شود که قبلا مصلحت نبود که خوانده شود. 

به باور نگارنده همیشه بخشی از حقیقت در روایت‌ها است اما زاویه نگاه‌ها و تفسیرها وقایع را قلب می کنند. واقعیت هیچ گاه به درستی روایت نمی شود و اگر چه برخی از روایت‌ها به واقع نزدیک تر هستند ولی قاعده این است که روایت حقیقت، به قدرت و مصلحت وابسته است. 

اما از سخن دور نباید شد. بحث برسر فیلم (چ) است. یعنی چمران که ساخته حاتمی کیا است. همان حاتمی کیا که خود را دلبرده اصغر وصالی‌ها که در فیلم چ حضور دارد می داند، اصغر وصالی که جواب گلوله را با دید آرمانی با گلوله آرمان گرایان جناح مقابل می دهد.به عبارتی صبوری ندارد. 

اما چمران چگونه بود.

محور فیلم چمران است. مردی که روایت دیگری از وی لازم است که به نفع قدرت حاکم قرائت شود .این روایت که بارها از سوی امیر انتظام تا یزدی بارها در محافل خصوصی از چمران گفته شده اما هیچ وقت علنی و فراگیر نبوده است. این بار حاتمی کیا با امکانات وسیع توانسته است بخشی از این روایت از چمران بر روی پرده سینما بیاورد.البته به ویژگی هنری و بصری فیلم کاری ندارم که به عقیده کارشناسان فیلم، کار خوبی از آب درآمده است. 

بحث من در باره روایت از چهره مردی است که از سوی مخالفان که ضد انقلاب نامیده می شدند، جلاد تل الزعتر خوانده می شد، که حال جلاد خلق کرد شده بود.این شعار فضای روشنفکری آن زمان بود و در تخریب شخصیت چمران بس تاثیر گذاشت. حتی در نگارنده هم چنین اثری داشت. در صورتی که بعد‌ها متوجه شدم که وی علیرغم ضدچپ بودند که از نظر من هنوز قابل انتقاد است، جلاد تل الزعتر نبود؛ چنانچه در این فیلم – که بخشی از روایت کردستان و پاوه است- مامور مرگ نبود. وزیر دفاعی که برای صلح رفت، اما به جنگ کشیده شد. مقابله‌ای زود هنگام میان نیروهای انقلاب که مدیریت حل اختلاف را بلد نبودند و زود به جان هم افتادند. حتی حاتمی کیا در برنامه رازشبکه ۵ سیما، تصریح می کند که آنها هم آرمان گرا بودند. این اولین روایت رسمی در حکومت است که گروه‌های مخالف را هم آرمانگرا می خواند. 

چمران مامور مرگ نبود. وزیر دفاعی که با نگاه هیئت حسن نیت همراه بود و هم توافق آن هیئت با گروه‌های کردی را باور داشت. اما همه اعضای آن هیئت وهمانند برخی از گروه‌ها هم با صلح موافق نبودند؛ ولی طالقانی و قاسملو و مفتی زاده می توانستند با هم کنار آیند. اتفاقی که انجام نشد. 

اما چمران در این فیلم به درستی اهل مذاکره است و برای تحریک مرکزنشینان حمام خون و بعد تشییع جنازه شهدا را در تهران نمی خواست. اتفاقی که بعد‌ها رخ داد. 

همین چمران در جبهه‌ها بدون ریا، اما با خبره گی می جنگید. می دانیم که حتی دیدار با خمینی را هم برای وی که فرمانده ستاد جنگ‌های نامنظم بود ممنوع کردند.در این هیبت فرماندهی ستاد جنگ‌های نامنظم، چمران را دیده بودم. نه بسیج و نه سپاه او را قبول نداشت. او فرمانده در میدان بود و بدون حمله به سپاه و بسیج توانست، مقاومت مردمی را شکل دهد تا نیروی ارتش در جنوب سامان بگیرد. در این راه از تیمسار فلاحی سود برد و هم امکانات ارتش را به خدمت گرفت. اما از طرف بسیج و سپاه که فقط رهبری خود را قبول داشتند حمایتی نشد. این دوران همان دوره‌ای است که همه جریانات در حمله به خرمشهر معتقد به دفاع از ایران بودند. 

چمران به دلیل فضاسازی نادرست علیه وی، مغضوب فضای روشنفکری شد. اما این همه ماجرا نبود.فضای انتقامی حکومت هم او را نپذیرفت. 

حاتمی کیا و چمران و سپاهیان جدید و قدیم

اما حاتمی کیا که کارگردان صاح دیدو نظری است، چرا چمران در پاوه را انتخاب کرده است؟ این انتخاب می تواند دو دلیل داشته باشد. 

۱.چمران در پاوه در حالت بینابینی قرار دارد که روایت آن به نفع قدرت حاکم است. اگر چه حاتمی کیا فرد صادقی است اما متعلق به قدرت سیاسی حاکم است و از انقلاب روایت حاکم را با رفروم قبول دارد. چمرانِ جبهه جنگ و چمران عضو نهضت آزادی و مخالف گروگان گیری و همراه بازرگان، به کار حاتمی کیا نمی آید. 

از طرفی او سپاهی است . سپاه با چمران هیچ گاه بر سر مهر نبود.این را همه می دانند. در حالیکه چنین فرمانده خبره در آن زمان در سپاه وجود نداشت. سپاه پیروزی را با رهبری خود می خواست. در عین جان فشانی در جبهه، نگاه خودی و غیرخودی در همه اعضای آن وجود داشت. در بسیج هم این سیاست اعمال می شد. 

حتی شیوه مرگ چمران هم برای سپاه خوشایند نبود. او فرمانده در میدان بود و در میدان جان داد.در حالی که فرماندهان ارشد سپاه، فرمانده قرارگاهی بودند نه فرمانده میدان. همان تقسیم بندی به شوخی و طنز در میان سپاهیان که می گفتند: فلانی فرمانده قرارگاه است نه جنگ. 

مخالفت با چمران در سپاه ریشه داراست. حتی زمانی که بسیاری از این نیروها اصلاح طلب شدند، باز هم چمران را نپذیرفتند. در نتیجه سعی شد که چمران را جناح راست حکومت مصادره کند. 

حاتمی کیا از دوستان نزدیک چمران سخنی نمی گوید. چمران از دو نفر تاثیر بیشتر گرفته است: بازرگان و شریعتی. 

۲- چرا چمران ،چرا پاوه؟

حاتمی کیا تصریح می کند که هدفمند فیلم ساخته است. تاریخ را به امروز آورده است تا به قرار داد ژنو و مذاکرات هسته‌ای ربط دهد. به عبارتی نشان دهد که نرمش قهرمانه اقای خامنه‌ای کاری درست است.این روال در آغاز انقلاب هم بوده است. مذاکره امر نادرستی نیست. اگر لازم باشد باید مذاکره کرد. 

اما حاتمی کیا هنرمند است. ولی تاریخ می گوید مذاکره برای چه؟ برای جنگ بعدی؟ یا به هدف صلح؟ امروز مشخص است که چمران جنگ نمی خواسته است. اگر چه به سوی آن کشیده شده است. اما چرا چمران در پاوه انتخاب حاتمی کیا است. وی در مصاحبه با ویژه نامه نوروزی مهر نامه از ضرورت همراهی ملی را برای تاریخ امروز می گوید. فیلم را به نیاز زمانه ربط می دهد. 

در برنامه راز،در شبکه ۵ سیما تصریح می کند که دغدغه فرهنگی نوروزی مقام رهبری نظام درست است. اما آیا به واقع دغدغه رهبری نظام در مورد مسائل فرهنگی عطف به گشایش تاریخ گذشته حتی به روایت حاتمی کیا؟ بی‌گمان چنین نیست. حکومت روایت ده نمکی را می پسندد. اگر حاتمی کیا را تحمل می کند به خاطر سابقه و هم برخی از باورهای است که التقاط دارد. او تعصب سختی بر گذشته خود دارد. با نفی حریف، که صداقتِ مدعی ثابت نمی شود. حاتمی کیا در برنامه تلویزیونی” راز” ناگهان به سینمای غیرمتعهد حمله می کند.اما از سینمای رسمی که خوب می فروشد دفاع تلویحی می کند. حاتمی کیا در تزلزل دائم است . اما اگر آن چنان که مدعی است که مذهبی و صلح دوست و اهل تخصص است این گرایش در بازرگان است نه در حکومت. 

اگر می خواهد از چمران در پاوه مصلحت موقت برای مذاکره بسازد باز تاریخ را در خدمت قدرت گرفته است که این با منش انسان مذهبی همانند چمران نیست. 

از طرفی نباید از نظر دور داشت که همین کارگردانی که دارای تزلزل است در حد معینی مورد توجه قدرت قرار می گیرد. 

حاتمی کیا می داند که اگر فیلم وی انتخاب برتر نمی شود، دلایل سیاسی هم دارد. منتها در حد تعریف شده‌ای فقط برای مقابله با جریان معینی در برنامه‌های معین از طرف قدرت حاکم تبلیغ می شود.این فیلم برای حکومت حکم استفاده ابزاری دارد؛ چون چمران شناسنامه‌ای دارد که اگر این تبار و پیشینه عمده شوند حکومت این تبار را رقیب خود می داند.حکومت دوست ندارد “همه ی چمران” روایت شود. 

چمران چگونه بود

بی گمان چمران الگوی حکومتی نیست. او فرمانده در میدان بود. با وجود مقام بالای نظامی برای دیدار با خمینی به وی وقت نمی دادند. چرا که همه می دانند که می خواست وضع جبهه‌ها آن طور که هست برای وی توضیح دهد. این توضیح به نفع سپاه و حتی مقام ریاست جمهوری وقت نبود.او از این رقابت تنگ در جبهه داخلی کلافه بود. هیچ فرمانده سپاهی در آن زمان تخصص وی را در جنگ‌های نامنظم نداشت. این را تیمسار فلاحی که شیفته وی شده بود می گفت. در بلبشوی آن زمان در جبهه او حاضر نبود که علیه هیچ جریانی جبهه بگیرد. فقط اشکال فنی و نظامی به بسیج و سپاه می گرفت. 

چمران دل آزرده از چپ بود این ویژگی او در جنگ پاوه تشدید شد. این نوع نگاه را چپ‌ها با جلاد جلوه دادن وی در او تحریک کردند. در حالیکه هم چمران نمی باید ضد چپ می شد و هم جریان چپ در مورد او غلو و افراط کرد. 

اگر تاریخ پاوه و کردستان را در سال ۵۷ – ۵۸ بخوانیم متوجه می شویم که راه حل مورد قبول ملی‌مذهبی راه حل تدریجی مدیریتی محلی در کردستان بود از طریق شوراهای صاحب اختیاراین مسیر را دنبال کمی می کردند، که چمران متلعق به این طیف است. 

درباره منش وی که متاثر از آثار شریعتی بود و هم اخلاق بازرگان که به نظر من در ابعادی از اساتید و دوستان خود فراتر رفت، سخن بسیار است. در این مورد می توانیم به گفته‌های آقای امیرانتظام ارجاع دهم که در زندان در باره خصوصیات اخلاقی وی سخن‌ها داشت. 

به هر حال حاتمی کیا در فیلم (چ)برای شناختن تاریخ، بابی را گشوده است. وی به هر نیتی ما را با چهره مردی روبرو می کند که با چمران رسمی که جریان حکومت، حتی جناح چپ آن می گوید متفاوت است. درباره چمران می توان به نقد بررسی نشست. از وجوه متفاوت چهره‌ای که قابل نقد و بررسی است، پرده برداشت. 

بی گمان دو برادر در مقابل هم می توانند بایستند. بی‌تردید مهدی چمران نمی تواند مصطفی چمران باشد، اگر چه در مدعی این مقام باشد. فراموش نکنیم که او نه شیفته مقام شد و فرمانده میدان بود نه قرارگاه . حرمت استاد نشکست. آبروی کسی نریخت. اگر چه اشتباه هم داشت. صلح را برای صلح می خواست. تخصص را در برابر تعهد نگذاشت. 

چمران قربانی خشم زمانه شد که خود برای جلو گیری از آن فرمانده نظامی هم شده بود. 

در میدان جنگ اندازه نگه می داشت. اگر هر کس را به دادگاه تاریخ ببریم آن گاه مشاهده می کنیم که چمران به مجازات برای وحشت باور نداشت و اما خلخالی چنین بود و چنین می گفت و هم در آن سالها ستایش می شد. رفتار چمران را با فرماندهان سپاهی در آن زمان یعنی امثال آقای بروجردی نگاه و مقایسه کنید تا به تفاوت‌ها بیشتر پی ببرید. 

امروز حاتمی کیا، فرماندهی نظامی را به افکار عمومی ارائه کرده است که هم متخصص است و هم اخلاق حرفه‌ای را با اخلاق مکتبی به نمایش گذاشته است که در زمان خود کمتر مدعی چنین ویژگی داشته است. این فرمانده می تواند در کنار احمد شاه مسعود و هم دیگران قرار بگیرد. سپاه در الگوسازی قدرت محور است، اما چمران ارزشی و مکتبی ولی صلح دوست است. این نکته را همان سپاهیانی می گویند که با وی بر سر مهر نبودند. در این مورد مصاحبه همسر اصغر وصالی از فرماندهان سپاه در مهر نامه نوروزی سال ۱۳۹۳ه.ش که خود نیز سپاهی بوده است جالب توجه است. 

فراموش نکنیم که آقای خمینی میان مکتبی بودن و متخصص بودن اولی را پذیرفت اما بازرگان و چمران معتقد بودند که آدم متعهد در کاری که تخصص ندارد وارد نمی شود. 

باید منتظر بود و باز وجه‌های متفاوت از این فرمانده در میان را شنید و درک کرد. 

امروز بعد از سی و چند سال چهره دیگری از افراد و مسولان را به رخ جامعه کشیده می شود که علاوه بر دیر پا بودن در مبارزه به آنچه می گفتند عمل می کردند. انقلاب را در خدمت مردم می خواستند و اهل کشتار و انتقام نبودند اگر چه خطا داشتند. این روی دیگر انقلاب ایران است که قابل الهام گیری است. اگر دوره اصلاحات کمی به طرف مردم گرایش پیدا کرد، مدعی منش‌های از نوع چمرانی بود. فیلم (چ) قسمتی از این ویژگی را منعکس می کند.

 


  • بازنشر از جرس
این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
Skyscraper large