Skyscraper large

خانه‌های تاریخی؛ قربانی بی‌تدبیری‌ها

dfgf5555f

روشنک آسترکی

خانهٔ «محمد میرزا کاشف‌السلطنه» مشهور به «پدر چای ایران» و نخستین واردکنندهٔ چای به ایران، در غفلت سازمان میراث فرهنگی در حال غارت شدن است. کاشی‌کاری‌ها و ملحقات نفیس این خانه‌ در طول زمان، غارت شده است تا در آیندهٔ نزدیک، توسط مالک بنا تخریب شود.

به گزارش مهر، روز گذشته، ششم اسفندماه دبیر کمیتهٔ پیگیری حفاظت از خانه‌های تاریخی تهران با اعلام این مطلب، ادامه داد: این خانه تا قبل از انقلاب مصر، به‌صورت اجاره‌ای در اختیار دفتر حافظ منافع مصر در ایران بود؛ اما پس از انقلاب مصر، این بنا تخلیه و متروکه شد. براساس اطلاعات اهالی محل به‌تازگی نیز با همکاری سرایدار یا مالک قبلی این بنا و با همدستی عتیقه‌فروشان محدودهٔ خیابان شریعتی و منطقهٔ شمیران، کاشی‌ها، در‌ها و پنجره‌های باارزش، آیینه‌کاری‌ها و هر شیء ارزشمند به‌کار رفته در این بنا به‌وسیله تیشه و پتک کنده شده‌اند و به‌نوعی این بنا در حال غارت شدن است.

سجاد عسگری با انتقاد از ثبت نشدن این اثر تاریخی واقع در منطقهٔ شمیران توسط اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان تهران، ادامه داد: اداره کل میراث فرهنگی تهران متأسفانه این بنا را در فهرست آثار ملی کشور ثبت نکرده است. به همین دلیل نمی‌توان به‌صورت قطعی گفت که این بنا حتی در فهرست آثار ارزشمند واجد ثبت استان تهران نیز قرار داشته باشد! به‌دلیل این سهل‌انگاری و بی‌اطلاعی یگان حفاظت میراث فرهنگی استان تهران، در وضعیت کنونی واکنشی نسبت به غارت این بنا نشان داده نمی‌شود. این در حالی است که براساس منابع محلی، کاشی‌ها و دیگر آثار ارزشمند این خانه اکنون در یکی از عتیقه‌فروشی‌های تهران در حال فروخته شدن است.

این اخبار در حالی روز گذشته منتشر شد که هنوز چند هفته از تخریب بازارچه مجموعه تاریخی بابک میبد یزد نمی‌گذرد که به دستور معاون فرماندار تخریب شد و از سوی دیگر رد لاستیک بولدوزر‌هایی که به محله سبز قبای دزفول فرستاده شده بود تا خانه‌های قاجاری محله سرمیدان را خراب کند، هنوز پاک نشده است.

چندی پیش نیز مسوولان برای نشان دادن عزم راسخ خود برای خشکاندن ریشه معضلات اجتماعی، دیواری کوتاه‌تر و کلنگی‌تر از بافت‌های تاریخی شهر شیراز، پیدا نکردند. به‌گزارش خبرگزاری میراث فرهنگی، درحال‌حاضر نیز در استان فارس ۴۵ منقل‌خانه در شیراز شناسایی شده و در حال تخریب هستند، این خانه‌ها تا پایان سال جاری تخریب‌ می‌شود. این درحالی‌است که قرار است پس از پاکسازی شهر شیراز از منقل‌خانه‌ها، پاتوق‌های معتادان از بین برده شود؛ پاتوق‌هایی که عموما در بافت‌های تاریخی و بناهای ارزشمند شهر‌ها قرار گرفته‌اند. سیامک بصیری معاون فنی میراث‌فرهنگی استان فارس اما در این رابطه می‌گوید: گروهی از اعضا و مسوولان شهری و قضایی تصمیم گرفتند که به تخریب خانه‌ها در بافت قدیمی شهر بپردازند و متولیان میراث‌فرهنگی نمی‌توانند در رابطه با تصمیماتی که گرفته شده وارد حوزه نقد شوند. این درحالیست که متولیان میراث‌فرهنگی و کار‌شناسان اعتقاد دارند که احیا و زنده‌سازی بافت‌های تاریخی می‌تواند از معضلات اجتماعی بکاهد، نه تخریب خانه‌های قدیمی.

نمونه دیگر مسجد جامع شوشتر است که از مساجد صدر اسلام و ساخت آن ۱۹۱ سال به طول انجامید، اکنون قربانی چند مدیریتی از سوی نهاد‌ها و اداراتی همچون اداره اوقاف و امورخیریه، ستاد نماز جمعه شهرستان، ستاد اقامه نماز و هیت امناء مسجد است. در همین رابطه دی ماه سال جاری سخنگوی انجمن دوستداران میراث فرهنگی تاریانا خوزستان طی گزارشی شدت تخریب را در بخش‌هایی از این مسجد را غیرقابل جبران دانست و با تاکید بر اینکه تخریب‌های موجود در مسجد به دلیل مدیریت چندگانه در آن است، اعلام کرده بود این مسجد علی‌رغم چندین دوره اقدامات حفاظتی و مرمتی که در آن انجام گرفته است هنوز در بخش‌هایی از آن شاهد آسیب‌هایی هستیم که می‌طلبد نسبت به آن‌ها اقدام موثری صورت گیرد.

این نمونه‌ها تنها بخشی از تخریب‌هایی است که اخبار آن‌ها در رسانه‌ها منتشر می‌شود. بخشی از این آثار نیز به حال خود‌‌ رها شده و حتی اخبار مربوط به تخریب آن‌ها به رسانه‌ها راه نمی‌یابد. 

عدم هماهنگی میان نهادها

یکی از مسائل مهم به موضوع آثار تاریخی دارای مالک شخصی و تمایل آن‌ها به تخریب یا تغییر بنا‌هایشان مربوط است، زیرا اگر مالکی صاحب ملکی بود و از شهرداری برای ساخت‌وساز درخواست مجوز کرد، شهرداری ابتدا به‌ ساکن قانونی برای ممانعت ندارد. به این دلیل که این نوع مسائل جزو مسوولیت شهرداری نیست و در قوانین شهرداری پیش‌بینی نشده است. در واقع، اگر شهرداری مایل باشد اثری تاریخی تخریب نشود، باید از نظر مالی امکانی را فراهم کند تا آن بنا خریده شود. طبیعتا تعداد این بنا‌ها و مسوولیت شهرداری اقتضا نمی‌کند که آن‌ها در این امر جانشین سازمان میراث فرهنگی شوند.

یکی دیگر از مسائل مهمی که باید مورد توجه باشد، این است که در قوانین میراث فرهنگی، قانونی برای خروج یک اثر از فهرست آثار ملی وجود ندارد و در این‌باره موضوع اعلام رضایت مالک نیز مطرح می‌شود. در واقع، اکنون دیوان عدالت اداری در موارد شکایتی که برای خروج برخی بناهای تاریخی از فهرست آثار ملی دریافت می‌کند، بر رضایت نداشتن مالک تاکید دارد. در نتیجه بخشی از بودجه سازمان میراث فرهنگی باید برای رضایت مالکان صرف شود، به‌طوری که یا بناهای تاریخی خریده شوند یا مالکان آن‌ها به‌نحوی راضی شوند.

با این شرایط دیوان عدالت اداری اقدام به صدور احکامی برای خروج بنا‌ها از فهرست آثار ملی می‌کند و درپی آن، شهرداری نیز اجازه ساخت‌وساز را به مالکان می‌دهد. بنابراین به‌نظر می‌رسد باید این روند معیوب هر چه سریعتر تغییر کند. 

دید تخصصی وجود ندارد 

داستان غم انگیز تخریب خانه های تاریخی در حالی تکرار می شود که ایران علارغم ظرفیت‌های گردشگری طبیعی و تاریخی، همواره به دلیل بی‌توجهی مسوولان نتوانسته از این ظرفیت‌ها استفاده بهینه داشته باشد. این عدم موفقیت نه تنها در جذب توریست خارجی که در جذب توریست‌های داخلی هم به چشم می‌خورد.

به طور مثال بنا بر گزارش‌ها در طول ۱۸ روز تعطیلات نوروزی سال جاری بیش از ۳۵۰ هزار گردشگر به خارج از کشور سفر کرده‌اند. در واقع می‌توان گفت در طول تعطیلات نوروزی بیش از ۴۰۰ میلیون دلار از سفر گردشگران ایرانی به خارج از کشور نصیب واحدهای گردشگری کشورهای دیگر شده‌ است. جالب اینجاست که اگر به کشور‌های مقصد نگاهی بیندازیم در می‌یابیم که پتانسیل‌های گردشگری این کشور‌ها نه تنها بیش از کشور ما نیست که حتی برخی از این کشور‌ها آرزو دارند تا یکی از این آثار را در کشور خود داشته باشند. این روند نتیجه ضعف کارشناسان گردشگری در ایران است که با دیدی غیر تخصصی نه تنها به تخریب آثار تاریخی کمک می کنند بلکه از ظرفیت های گردشگری آنها نیز استفاده نمی کنند.

از سوی دیگر به نظر می‌رسد دانش و تجربه بسیاری از معماران و شهرسازان صرفا در سطحی است که بتوانند در حاشیه شهر‌ها یا زمین‌های بکر، طرح‌هایی را به اجرا گذارند، اما هنگامی که موضوع مداخله در بافت‌های تاریخی با پیچیدگی‌های کالبدی و اجتماعی به میان می‌آید، اغلب میراث فرهنگی قربانی نوین سازی می‌شود. همین عامل سبب می‌شود که در کنار تخریب برخی از خانه‌های تاریخی، تعدادی نیز در مجاورت ساخت و ساز انبوه سازان قرار گرفته و خطر آسیب دیدگی این دسته از خانه‌های تاریخی نیز وجود دارد.

در پایان گفتنی است مهم‌ترین و شاخص‌ترین خانه‌های تاریخی ایران درحالی دچار مرگ تدریجی و روند فرسایشی شده‌اند که شاهد هیچگونه اقدامی توسط متولیان فرهنگی و به طور ویژه مدیریت‌ میراث فرهنگی نیستیم. شرایط خانه‌هایی که توسط مالک اداره می‌شوند هم بهتر از خانه‌هایی نیست که مالکان ر‌هایش کرده‌ و به مرگ تدریجی آن راضی شده‌اند.

این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
Skyscraper large