Skyscraper large
"اعدام در ملاء عام" در گفتگو با حسن فرشتيان، حقوقدان:

جامعه مدنى هم مانند حکومت کوتاهى کرده

g36d5d4d1

عکس از جام جم

مژگان مدرس علوم

طی سالهای اخیر اجرای برخی حدود و تعزیرات در ملا عام  یکی از چالش برانگیزترین موضوعات روز جامعه بوده است. بدنبال افزایش انتقادات پیرامون اجرای حکم اعدام در ملاء عام و تبعات حضور کودکان در تماشای این احکام، آیات عظام شبیری زنجانی، مکارم شیرازی، موسوی اردبیلی، سید صادق روحانی، نوری همدانی و صانعی، به پرسشی درباره چگونگی اجرای این حدود در ملاء عام پاسخ گفتند.

برخی از فقها معتقدند که دلیل شرعی بر وجوب اجرای مجازات اعم از قصاص، حدود و تعزیرات در ملأ عام وجود ندارد و حتی فراتر از آن رفته و می گویند با توجه به مقتضیات زمان و مکان اجرای قصاص و حدود را می توان تعطیل کرد.

حسن فرشتیان، دین پژوه در این زمینه می گوید: “بدون تردید حتی بر مبنای نظر کسانی که اجرای این احکام را در زمان غیبت هم لازم می بینند، در صورت وجود مفسده، این احکام را می توان به حکم ثانوی تعطیل کرد. نقل شده است که آیت الله خمینی به استناد همین که موجب وهن اسلام می شود، نظر به تعطیلی اجرای برخی از این احکام مثل سنگسار داد. در عمل نیز بسیاری از احکام حدود به همین دلیل اجرا نمی شود.” 

متن کامل گفتگوی “راه دیگر” با دکتر حسن فرشتیان، دین پژوه و حقوقدان در پی می آید: 

آیا منشاء مجازات اعدام و قصاص از قرآن آمده است؟ و اساسا اجرای حدود در عصر غیبت جایز است؟ 

در مورد بخش اول پرسش، می توان بصورت اجمالی گفت که منشاء کلی قصاص و منشاء برخی از احکام حدود، در قرآن و برخی در حدیث هست. گاهی در قرآن از کاری نهی شده و آن کار ناپسند محسوب شده است مثل زنا و ارتداد، ولی حکمش را فقها از احادیث استنباط کرده اند. البته اینکه آیا برداشت مشهور فقها در این زمینه صحیح است یا نه، بحث دیگری هست و قابل نقد و بررسی هست، ولی بخش دوم پرسش کاربردی تر هست و تکلیف ما را روشن می کند. 

درمورد امکان اجرای این احکام و به ویژه این اعدامها در زمان کنونی، نظریات فقها متفاوت است. برخی از فقها معتقدند که اجرای آنها وظیفه امام معصوم است، لذا در زمان غیبت امام نمی توان این احکام را اجرا کرد. 

ولی برخی دیگر معتقدند که حتی در زمان غیبت امام، این احکام بایستی اجرا شود. گروهی از این عده از فقها گاهی بدون هیچگونه پیش شرطی می گویند که این احکام بایستی در زمان غیبت اجرا شود. سید محمدباقر شفتی که در این زمینه رساله ای نوشته است با عنوان «اقامة الحدود فی هذه الاعصار»، خودش در زمان قاجار در اصفهان اجرای حدّ می کرد. گروه دیگری از فقها، اجرای آن را در زمان غیبت مشروط بر عدم مفسده می کنند و می گویند در زمان ما این احکام در صورتی اجرا می شود که مفسده نداشته باشد. گروه سومی هم هستند که در این دهه های اخیر رشد کرده اند و می گویند در زمان غیبت امام وقتی این حدود باید اجرا شود که حکومت اسلامی ایجاد شده باشد و نتیجه می گیرند که اکنون که در ایران حکومت اسلامی برپاشده، این احکام بایستی اجراشود. 

البته نظریه ممنوعیت اجرای حدود در زمان غیبت، طرفداران جدی در فقهای قدیم و جدید دارد، اینجا به برخی از فقهای قدیم اشاره می کنم که کمتر مورد توجه قرار گرفته شده اند. محقق حلی در مختصر النافع و در شرایع، علامه در منتهی المطلب، میرزای قمی در جامع الشتات از طرفدران نظریه منع اجرای حد در زمان غیبت هستند. از فقهای متاخر هم می توان از آیت الله سید احمد خونساری نام برد که مخالف اجرای حدود در زمان غیبت بود. 

برخی از مخالفین اجرای حدود، می گویند قاضی باید حدود را تبدیل به تعزیرات کند. میرزای قمی در پاسخ به مساله ای در این زمینه تصریح می کند که در زمان غیبت امام، اگر بر مجتهد عادل جرمی ثابت شد باید به قدری که مصلحت بداند، مجرم را تنبیه و تعزیر کند. 

وقتی حدود به تعزیرات تغییر پیدا کرد دست قاضی برای مجازات های جایگزین بازتر می شود و به تعبیر حقوقی، مجازات های شرعی به سمت مجازات های عرفی گرایش پیدا می کنند تا تناسب مجازات با جرم در زمان و مکان صدور حکم رعایت شود. 

می توان از نصوص اسلامی (قرآن و حدیث) چنین تفسیر و قرائت متفاوتی ارائه نمود؟ 

بله، اتفاقا استدلال مخالفین اجرای حدود در زمان غیبت هم به همین متون است. اینان اجرای این حدود و مجازات ها را نوعی اعمال ولایت می دانند و به «اصل عدم ولایت» اشاره می کنند که این اعمال ولایت در موردی که شک کردیم نباید اجرا شود. 

f22f55f

حسن فرشتیان
عکاس: رضا جعفریان

شیخ طبرسی در تفسیر آیه دوم سوره نور در مورد حکم زناکاران می نویسد که اجرای این حکم بوسیله امام معصوم یا فردی هست که از طرف امام برای این کار نصب شده باشد، این دو نفر مخاطب این آیه برای اجرای حکم هستند نه شخص دیگری (ﻫﺬا ﺧﻄﺎب ﻟﻼﺋﻤﺔ و ﻣﻦ ﻳﻜﻮن ﻣﻨﺼﻮﺑﺎ ﻟﻸﻣﻴﺮ ﻣﻦ ﺟﻬﺘﻬﻢ، ﻻﻧﻪ ﻟﻴﺲ ﻻﺣﺪ ان ﻳﻘﻴﻢ اﻟﺤﺪود الا اﻻﺋﻤﺔ و وﻻﺗﻬﻢ ﺑﻼﺧﻼف). هیچ دلیلی نداریم که فقهای معاصر از طرف امام معصوم برای اجرای حدود نصب شده باشند، و اصل این است که این فقها، منصوب نشده اند. 

اصل دیگر مورد استناد، «ان الحدود تدری بالشبهات» است که اگر شبهه ای پیش آمد باید از اجرای حدود خودداری کرد. پیامبر می گوید تا جایی که می توانید از اجرای حدود بین مسلمین خودداری کنید، اگر راه فراری پیدا کردید اجازه دهید که حدّ اجرا نشود زیرا اگر رهبر جامعه در مجازات خطا کند بهتر از اینست که در بخشش خطا کند (ادْرَؤوا الحُدودَ عنِ المسلِمینَ ما اسْتَطَعْتُم، فإنْ وَجَدتُم للمسلِمِ مَخْرَجا فَخَلّوا سبیلَهُ ؛ فإنَّ الإمامَ لَأنْ یُخْطِئَ فی العَفوِ خَیرٌ مِن أنْ یُخْطئَ فی العُقوبَةِ). 

در تاریخ آمده است که فرد مریضی را آورده بودند که زنا کرده بود، پیامبر یک خوشه خرما که صد سر شاخه داشت آورد و به عنوان حدّ، یک ضربه بر آن زناکار نواخت تا حدّ اجرا شده باشد و به آن فرد هم آسیب نامتعارفی نرسد. اینجا می بینیم که حتی پیامبر تلاش می کرد که راه فراری ایجاد کند و حتی المقدور این مجازات ها کمتر اجرایی شود. 

آیا  با توجه به مقتضیات زمان می توان اجرای قصاص و حدود را بدلیل غیرانسانی و خشونت آمیز بودن آن تعطیل کرد؟ 

بدون تردید حتی بر مبنای نظر کسانی که اجرای این احکام را در زمان غیبت هم لازم می بینند، در صورت وجود مفسده، این احکام را می توان به حکم ثانوی تعطیل کرد. نقل شده است که آیت الله خمینی به استناد همین که موجب وهن اسلام می شود، نظر به تعطیلی اجرای برخی از این احکام مثل سنگسار داد. در عمل نیز بسیاری از احکام حدود به همین دلیل اجرا نمی شود. 

هر چند در همین استدلال، تناقضاتی وجود دارد و استدلال ناقص است، ولی حالا به هر دلیلی می خواهد تعطیل شود، خوب ما هم بایستی کمک کنیم و مشوق باشیم که تعطیل شود. 

تناقض این است که، این چه احکامی هست که غیر انسانی هست و خشونت آمیز است، مگر اسلام دین خشونت و غیر انسانیت است؟ به نظر می رسد این احکام بیشتر برای تعدیل احکام خشونت آمیز همان طایفه ها و قبایلی بوده است که پیامبر بین آنها مبعوث شد، پیامبر کار مثبتی که انجام داد آن احکام خشونت آمیز را تعدیل کرد، شرایط سختی گذاشت تا اجرایش به حداقل برسد، مثل شرط شهادت چهار مرد عادل در رابطه با زنا. شرط این نیست که این دو نفر را در یک رختخواب ببینند، برای اجرای حکم، این کافی نیست، بلکه باید رابطه را ببینند، به گونه ای که نزد قاضی بتوانند بدون تناقض جزییات آن را در شهادت خویش تشریح کنند. خوب این شرایط برای اجرای این حدود است؟ یا برای حذف تدریجی یک سنت بجا مانده از میراث فرهنگی اعتقادی پیشینیان در یک جامعه خاص و تعدیل آن؟ اینجاست که می توان مدعی شد اصلا این احکام برای نسل های بعدی نبوده است. آنچه برای نسل های دیگر، و یا حتی برای معاصران آن پیام ولی در جوامع دیگر و قبایل دیگر مطرح بوده است پیام معنوی و روح اخلاقی دین بوده است که فلان کار قبیح است و فرد مرتکب باید مجازات شود تا در جامعه سپر حفاظتی ایجاد شود، دین نیز وعده و وعید به پاداش و جزای اخروی را افزوده است تا انگیزه های باورمندان برای پاکی و پاکدامنی مضاعف شود. 

پیامدهای روانی و اجتماعی حکم اعدام در ملاء عام و تاثیرات منفی آن بر روی کودکان چیست؟ 

با کمال پوزش و بدون قصد جسارت، یک مثالی از جهان حیوانات می زنم. ذبح حیوان برای مصرف، امری عادی هست. اما همین ذبح که با هدف مثبتی هم انجام می شود شرایطی دارد. نباید گوسفندی را در برابر چشم گوسفند دیگری ذبح کرد. حدیثی داریم که امام علی به صراحت می گوید که نبایستی گوسفندی در برابر چشم گوسفند دیگری و شتری در برابر شتر دیگری ذبح شود، در حالیکه آن دیگری وی را نگاه می کند (لا تذبح الشاة عند الشاة ولا الجزور عند الجزور وهو ینظر إلیه).

صاحب جواهر پس از نقل این حدیث، هر چند حکم آن را حمل بر کراهت می کند ولی نقل می کند که برخی از فقها از این حدیث حرام بودن ذبح حیوانی را در برابر حیوان هم جنسش استنباط کرده اند، زیرا موجب عذاب و شکنجه آن حیوانی می شود که ناظر این ذبح است. 

پاسخ من به این پرسش، فراتر از اجرای اعدام در برابر دیدگان کودکان است که هیچ تردیدی در صدمات وارده به آنها نیست و همین نمونه های وحشتناک بازی اعدام بین کودکان یکی از نتایج منفی آن است، بلکه بحث فراتر است؛ یعنی بزرگسال ها را نیز شامل می شود. ممکن است گفته شود که مردم برای تماشا نیایند. مطلب صحیحی هست، ولی همین نکته بایستی فرهنگ سازی شود تا جامعه خودش نیاید، نه اینکه تبلیغ برای حضور مردم بشود، تا شرمگینانه شاهد باشیم که خانوادگی می آیند و برای بقیه که نیامده اند هم با تلفن همراهشان عکس یادگاری می فرستند. جامعه مدنی کوتاه کاری کرده است و در ترویج زشتی این نمایش های غیر انسانی کم کاری شده است. حکومت هم متاسفانه نه تنها وظیفه خویش را برای کاهش فرهنگ خشونت انجام نداده بلکه در تشدید آن کوشیده است تا مفهوم کشتن انسان، عادی شود. گویا شوی خیابانی اجرا می کنند. البته این شو رایگان نیست، هزینه اش را همان جامعه و همان کودکان آسیب دیده از دیدن این مناظر می پردازند. 

این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
Skyscraper large