Skyscraper large

هنر شاهنامه‎خوانی نیازمند حمایت

d5f44f44f

روشنک آسترکی

نقالی و شاهنامه خوانی که تاریخ آغاز آن به پس از سرودن شاهنامه توسط فردوسی بر می‌گردد، در سالهای نخست پس از انقلاب مورد بی‌توجهی قرار گرفت اما در سالهای گذشته با دایر شدن کلاس‌های شاهنامه خوانی و همت فعالان ادبی و فرهنگی، این آیین جانی دوباره قرار گرفت و پیرو آن هزارهٔ شاهنامه در فهرست رویدادهای فرهنگی، هنری و علمی در سالهای ۲۰۱۰ – ۲۰۱۱ میلادی به پیشنهاد بنیاد فردوسی از سوی ایران در یونسکو به ثبت جهانی رسید. اما با این همه هنوز فعالان و مسولان فرهنگی معتقدند شاهنامه خوانی جایگاه شایسته خود را در کشور بدست نیاورده است و در مورد کمرنگ شدن این هنر ابراز نگرانی می کنند. 

نقالی در سایه فراموشی

بسیاری نقالی و شاهنامه خوانی را با قهوه خانه می‌شناسند به طوریکه در دوران صفویه قهوه خانه‌ها، مرکز گردآمدن اهل ذوق و شعر بوده است. رفته رفته و با دخالت شاه عباس در امور قهوه خانه‌ها و حضور در جمع شاهنامه خوان‌ها و تبادل نظر با شعرا، به تدریج قهوه خانه‌ها به جایگاه مناسبی برای قصه خوانان و شاهنامه خوانان تبدیل می‌شود.

پس از مدتی و با رونق یافتن قهوه خانه‌ها، نقالان؛ برای تناسب فضا با قصه‌هایی که نقل می‌کردند، با لباس‌های مناسب هر قسمت داستان و حرکات مخصوص به خواندن طومارهای مخصوص هر داستان و اشعاری از شاهنامه فردوسی می‌پرداختند. این روند تا نیم قرن پیش هم ادامه داشت تا اینکه کم کم با تغییرات اجتماعی و فرهنگی و عدم سیاستگذاری صحیح برای حفظ این آیین کهن، گرد فراموشی بر نقالی پاشیده شد.

در همین رابطه مسعود سپهوند، استاد دانشگاه به ایسنا با اشاره به اینکه اثر فردوسی در واقع تاریخ پویا، مصور، زنده و پرکشمکش بوده و ارزش آن گاهی از تاریخ هم بیشتر می‌‎شود، می‌گوید: «در حالی که بسیاری از اسامی امروزی فرزندان ایرانی برگرفته از شاهنامه است، ولی الان دیگر از شاهنامه‎خوان و شاهنامه‎خوانی خبری نیست. مردم ایران با این اثر نفس کشیده، گریسته و خندیده‎اند، اما بین آن‌ها و شاهنامه دیگر پیوند محکمی نیست و تعلق خاطر‌ها نسبت به آن بریده شده است.»

این در حالیست که سال ۱۳۹۰ سازمان یونسکو ضمن ثبت هنرنقالی و شاهنامه خوانی ایران در فهرست میراث معنوی تاکید کرد که نقالی به عنوان کهن‌ترین شکل از اجرای دراماتیک و زنده که از سوی ایران به کمیسیون میراث معنوی معرفی و در این فهرست ثبت شده، اثری در خطر فراموشی است که به رسیدگی و حمایت مادی و معنوی فوری نیازدارد.

گزارش کمیسیون میراث معنوی یونسکو در پنج بند به دلایل ثبت این اثر و شرایط تهدید کننده آن و ضرورت حمایت از آن پرداخته و یادآور شده است که این هنر هم اکنون نیازمند کمک مالی و حمایت‌های دولتی و گروه‌های فعال فرهنگی است. 

دوستی کودکان با شاهنامه

اما اتفاق امیدوار کننده ای که فرای همه نگرانی ها برای هنر شاهنامه خوانی افتاده اینست که این روز‌ها در میان انواع تبلیغات کلاس‌های آموزشی که در ایران برای کودکان وجود دارد، کلاس‌های نقالی و شاهنامه خوانی را برای کودکان می‌بینیم. همچنین در برخی مهدکودک‌ها و مدارس غیر انتفاعی شاهنامه خوانی به عنوان یکی از کلاس‌های متفرقه دانش آموزان در برنامه هفتگی قرار گرفته است.

شاهنامه خوانی و نقالی برای کودکان حتی به صدا و سیما هم راه یافته بطوریکه پنجشنبه گذشته در برنامهٔ «بچه‌های ایران» شبکه جام‌جم پریسا کشاورز (شاعر) به همراه دو کودک دیگر، حکایت‌های مثنوی و شاهنامه را به شکل ریتمیک با تنبک اجرا کردند.

همچنین آبان ماه سال جاری نیز روزنامه قانون از کودکان ۴ تا ١٢ ساله ایرانی خبر داد که داستان‌های گوناگون شاهنامه را نه‌تن‌ها با زبان فارسی که با ۶ زبان دیگر می‌خوانند و با حرکاتشان، شور می‌آفرینند. بنا بر گزارش قانون این گروه نام «سفیران صلح و دوستی» برخودشان گرفته‌اند و قرار است همه‌ داستان‌های شاهنامه‌ را فرا بگیرند تا بتوانند قهرمانان ایرانی رابه‌جای پهلوان‌پنبه‌های وارداتی به مردم بشناسانند. این کودکان تا کنون «هفت‌خان رستم» و «بیژن و منیژه» را به زبان‌های آلمانی، انگلیسی، اسپانیایی، ایتالیایی، فرانسوی و ترکیه‌ای از بر هستند و قرار است بعد از این به سراغ داستان «سیاوش» بروند. 

چند ویژگی شاهنامه

فارغ از اینکه فردوسی با سرودن شاهنامه از زبان فارسی پاسداری کرد، پیرو این موضوع که چرا شاهنامه فردوسی باید مورد توجه ویژه قرار بگیرد اظهار نظر‌ها و تفسیرهای مختلفی شده است اما در کل اشعار شاهنامه فردوسی وجود دارد.

برخی ادیبان معتقدند فردوسی در شاهنامه از تاویل و تفسیرِ داستانهای شاهنامه و ارائه قضاوتهای شخصی خودداری می‌کند و به خوانندگان پس از خود این امکان را می‌دهد تا بنا به دانش، تجربه زیسته و شرایط روزگارشان، به تفسیر و معنا کردن شاهنامه بپردازند و از سوی دیگر برای سرودن داستان‌ها از زبانی سلیس، استوار و ساده بهره برده که در همه ادوار پس از او قابل درک بوده و به همه خوانندگان این امکان را داده است که با مراجعه اندک به فرهنگ‌های واژگان بتوانند آن را بخوانند.

نکته دیگری که در شاهنامه فردوسی مورد توجه کار‌شناسان قرار گرفته و باعث شده شاهنامه خوانی را برای کودکان توصیه کنند اینست که اشخاص شاهنامه از پادشاه و وزیر و پهلوان و جنگاور و زن و مرد و پیر و جوان، یک بعدی نیستند. در میان همه این اقشار هم نیک‌سیرت و پاک‌رای پیدا می‌شود و هم پلید و بدکردار و ستمگر و همین باعث شده تا همیشه اشخاصی از شاهنامه بتوانند نمودهای بیرونی پیدا کنند و تاویل و تفسیر شوند. 

این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
Skyscraper large