Skyscraper large

ژنو ۲؛ کارت قرمز دیپلماتیک دولت روحانی

ff4f7dds8s - رضا حقیقت نژاد rea haghighatnejad

رضا حقیقت نژاد

پس گرفتن دعوت نامه‌بان کی مون و غیبت ایران در مذاکرات ژنو ۲ را حسن روحانی و محمد جواد ظریف، بی‌اعتباری دبیرکل سازمان ملل توصیف کرده‌اند. 

تردیدی نیست مقامات دولت یازدهم اشتیاق وافری داشتند که در دور تازه مذاکرات پیرامون سوریه شرکت کنند. سفر وزیر امور خارجه ایران قبل از برگزاری کنفرانس به کشورهای اردن، عراق، لبنان و سوریه با تمرکز بر حل مشکل سوریه، یک نمایش دیپلماتیک برای نشان اراده دولت جدید در این مسیر بود. پاسخ مثبت سریع مقامات وزارت خارجه به دعوت نامه‌بان کی مون اگرچه با عبارت «پیش شرط» همراه بود ولی به خوبی انگیزه دولت روحانی را برای مشارکت فعال در وضعیت پیش آمده نشان می‌داد. 

می‌توان برای درک دقیق‌تر این تلاش‌ها، اندکی به عقب‌تر بازگشت. وزیر امور خارجه ایران اواخر دی ماه پس از رایزنی با مقامات لبنان، عراق، اردن و سوریه همراه با ولید معلم همتای سوری خود به روسیه رفت. وزیر امور خارجه ایران ۲۵ دی ماه در دیدار با بشار اسد ژنو ۲ را اینگونه توصیف کرد: «اجلاس ژنو ۲ ظرفیتی سیاسی و بین‌المللی برای حل بحران سوریه است که برگزاری موفقیت‌آمیز آن می‌تواند از استمرار کشتار انسان‌های بی‌گناه و افراطی‌گری جلوگیری کند.» او همچنین در بدو ورود به مسکو گفت: «در ادامه سفر منطقه‌ای که داشتم مذاکره و رایزنی با طرف روسی در آستانه کنفرانس ژنو۲ با توجه به اهمیتی که این موضوع برای صلح و امنیت منطقه دارد و روسیه هم به توجه به نزدیکی‌اش به منطقه و به عنوان یکی از بانیان ژنو ۲ فعال است، ضروری بود.» ۲۶ دی ماه، او پس از دیدار با مقامات روس، گفت: «ایران در صورت دعوت به ژنو ۲، در این کنفرانس مشارکت خواهد کرد.»‌‌ همان روز خبرگزاری فارس گزارش داد که ظریف پس از دیدار با لاوروف، همتای روس خود، تاکید کرد: «تهران پیش‌تر از توافق‌هایی که در ژنو۱ به دست آمده بود استقبال کرده است.» وی در این نشست خبری تاکید کرد اگر ایران توسط دبیر کل سازمان ملل متحد به این مذاکرات دعوت شود، در آن شرکت می‌کند. پس از اعلام دعوت دبیرکل سازمان ملل،‌بان کی مون هم در تشریح علت این دعوت گفت: «من و ظریف توافق کردیم که هدف از این مذاکرات ایجاد دولتی انتقالی با همه اختیارات اجرایی کامل بر اساس تفاهم متقابل باشد. او از پشتیبانی تهران از نقشه اجرایی تصریح شده در کنفرانس ژنو سال ۲۰۱۲ اعلام حمایت کرده است. بر همین اساس ظریف متعهد شد که ایران نقشی مثبت و سازنده در این نشست ایفا کند.» با این حال ظریف اندکی پس از تصمیم‌بان کی مون درباره پس گرفتن دعوت نامه از ایران نه تنها مفاد گفت‌و‌گویش با دبیرکل سازمان ملل را تکذیب کرد، بلکه گفت: «ما از ابتدا مشتاق به این موضوع نبودیم و فقط به خاطر اینکه از ما دعوت شده بود می‌خواستیم شرکت کنیم.» 

رویکرد دولت روحانی البته تازگی ندارد. در جریان پرونده هسته‌ای نیز آن‌ها بار‌ها اعلام کرده‌اند که غرب برداشت خودش را از توافق هسته‌ای ژنو اعلام می‌کند و واقعیت این نیست که آمریکا می‌گوید. این بار هم ظریف تلویحا اعلام کرده که‌بان کی مون برداشت خودش را از گفت‌و‌گوهای تلفنی علنی کرده است. 

فارغ از فراز و نشیب‌هایی این چنین در رفتار دیپلماتیک دولت روحانی، مشارکت در حل بحران سوریه برای دولت روحانی، تنها فرصت برای حل یک معضل منطقه‌ای و باز کردن گره در روابط ایران و کشورهایی چون عربستان نبود، نمایش همراهی با اراده جهانی به ویژه گفت‌و‌گوی مجدد با آمریکا درباره یک معضل مهم جهانی، می‌توانست مکمل گفت‌و‌گوهای دوجانبه و چندجانبه ایران با آمریکا و غرب باشد. در داخل ایران اما اهداف بین المللی همه لایه‌های فعال مانند دولت روحانی نیست. بلافاصله پس از اعلام دعوت ایران به کنفرانس ژنو ۲، وضعیتی مشابه با گفت‌و‌گوی تلفنی اوباما و حسن روحانی شکل گرفت. به ویژه اینکه خبرهای اولیه حکایت از آن داشت که دعوت نامه‌بان کی مون پس از آن ارسال شده که وی در گفت‌و‌گوهای تلفنی با ظریف، موافقت ایران برای شرکت در ژنو ۲ و پذیرش مصوبات ژنو ۱ را جلب کرده است. لایه‌های خارج از دولت برای اینکه این بار در زمین بازی دولت پیش نرود، وارد میدان شدند. مخالفت‌ها به سرعت ابراز شد، البته با یک تفاوت فاحش. 

در جریان مذاکرات ایران و آمریکا و همچنین مذاکرات ژنو درباره پرونده هسته‌ای، محور مخالفت‌ها را فرماندهان سپاه تشکیل می‌دادند. فرمانده سپاه و جانشینش و فرمانده بسیج، سه مقام ارشدی بودند که در بیش از ۱۵ اظهارنظر، به مخالفت با رویکرد سیاست خارجی دولت روحانی پرداختند و برای آینده مذاکرات به تعیین تکلیف پرداختند. تعیین تکلیف برای رویکرد ایران در قبال سوریه، این بار ماموران جدیدی داشت. 

در واقع پیش از اینکه رئیس جمهور و وزیر امور خارجه ایران اظهارنظر خاصی درباره رویکرد ایران در وضعیت جدید کنند، ابتدا علی اکبر ولایتی، مشاور امور بین الملل رهبر ایران به اظهارنظر پرداخت. او در گفت‌و‌گو با تسنیم با رد کامل مصوبات اجلاس ژنو ۱، گفت: «جمهوری اسلامی ایران به هیچوجه مصوبات ژنو ۱ را قبول ندارد و مادامی که ژنو ۲ مبتنی است بر مشروعیت دادن به مصوبات ژنو یک، جمهوری اسلامی این اجلاس را مشروع نمی‌داند و آن را قبول ندارد.» در همین حال یک مقام ارشد دیگر هم در این باره اظهار نظر کرد. علی لاریجانی، رییس مجلس شورای اسلامی در گفت‌و‌گو با ایسنا با واکنش سریع درباره این مسئله گفت اگر شرطی برای حضور در ژنو ۲ است باید برای کسانی باشد که از تروریسم حمایت کرده و در کشتار مردم سوریه دخالت دارند. وی نیز مانند ولایتی گفت: «ما در ژنو ۱ حضور نداشتیم و مصوبات آن را قبول نداریم لذا به هیچ رو ژنو ۱ را نمی‌پذیریم و کسی نباید برای ما شرط بگذارد.» 

واکنش سریع و قوی اصولگرایان درباره مسئله سوریه چندان عجیب نیست. پیش از این محمدعلی جعفری، فرمانده سپاه گفته بود در مورد سوریه، «ما هرکاری که بتوانیم و لازم باشد برای حفظ سوریه انجام می‌دهیم؛ چون سوریه خط مقدم انقلاب اسلامی است.» قاسم سلیمانی، فرمانده سپاه قدس هم تاکید کرده بود: «به تبلیغات دشمن توجه نداریم، چرا که سوریه خط مقدم مقاومت بوده و این واقعیت انکارناپذیر است. از سوریه تا آخر دفاع خواهیم کرد.» این تاکیدات ویژه به خوبی نشان می‌دهد که از نظر ایران، مسائل مربوط به سوریه یک خط قرمز واقعی است. به رسم معمول همانگونه که در پرونده هسته‌ای هم تصمیم گیری درباره خطوط قرمز بر عهده رهبر ایران است در چنین مسئله‌ای نیز دولت تابع تصمیمات برآمده از اراده آیت الله خامنه‌ای است، چرا که به گفته فرمانده سپاه قدس، «خط قرمز باید توجه تمام و اطاعت از رهبری نظام باشد.» 

آشکار شدن دامنه مانور دولت روحانی در محدوده‌های قرمز را می‌توان در رویکرد کلی و متفاوت حسن روحانی در اجلاس داووس هم رصد کرد. او پیش از سفر به سوئیس، علیرغم آشکارشدن حذف ایران از ترکیب میهمانان و واکنش تند و تیز اصولگرایان در داخل کشور درباره این موضوع، گفت: «اگر برگزاری این نشست، کمکی به برقراری صلح و ثبات و آرامش برای مردم سوریه و منطقه کند، جمهوری اسلامی ایران از این دستاورد خوشحال خواهد شد.» روحانی در دیدار با مدیران رسانه‌های بین المللی هم به صراحت گفت: «ما راه‌حلی نهایی در سوریه را مذاکره معارضین و دولت می‌دانیم تا بتوانند به توافقی رسیده و شرایط را برای برگزاری انتخاباتی آزاد مهیا کند.» او در بخش پرسش و پاسخ پس از سخنرانی‌اش در اجلاس داووس نیز تاکید کرد: «باید زمینه را فراهم بکنیم تا مخالفان با دولت پای میز مذاکره و گفت‌وگو بنشینند» این اظهارنظر‌ها در حالی صورت گرفت که علی اکبر ولایتی، مشاور امور بین الملل رهبر ایران درباره مذاکرات طرفین گفته بود: «نکته بسیار مهم منفی مصوبه اجلاس ژنو ۱ این است که اگر آن پذیرفته شود، باید دولت قانونی سوریه که عضو رسمی سازمان ملل بوده و سابقه بسیار ارزشمندی در پایبندی به مقررات بین المللی دارد باید یک طرف میز مذاکره بنشیند حال آنکه در طرف مقابل میز مذاکره تروریست‌هایی حضور دارند که برخی سوری هستند و البته برخی دیگر نیز از کشورهای دیگر با حمایت کشورهای مستکبر و استعماری و مرتجع به سوریه گسیل شده‌اند.»

در ماه های اخیر، دولت روحانی چند مولفه مهم را به عنوان سرفصل های سیاست خارجی خویش اعلام کرده است: از ایران صدای واحدی به گوش برسد، سکان سیاست خارجی در اختیار دولت است و دولت در حوزه های مهم دارای اختیارات تام هست. البته نکته چهارمی هم هست. حسن روحانی ۲۷ دی ماه در جریان سفر به خوزستان با اشاره به انتقاداتی که به دولت او و سیاست خارجی اش وارد شده، گفت: “برخی متوجه نیستند که رهبری نظام، نقش تعیین کننده ای در سیاست های کلی نظام دارند و اختیار برخی از امور با ایشان است و ایشان باید تصمیم بگیرند.” حوادث یک روزه دعوت شدن و نشدن ایران به ژنو ۲ نشان داد که فعلا معتبرترین گزینه، گزینه چهارم است. گزینه ای که چندان عجیب نیست ولی به روشنی می تواند دامنه و قدرت مانور دولت و آینده تحرکات دیپلماتیک دولت را تحت تاثیر قرار دهد. این خطر را سعدالله زارعی، کارشناس اصولگرا در سرمقاله ۲۳ آذرماه روزنامه کیهان به خوبی تشریح کرده است: “اگر در فضای ملی و نخبگی، جمع بندی ایرانیان نسبت به مذاکرات، روند و سرانجام آن مثبت نباشد، این مذاکرات در هر نقطه‌ای که باشد متوقف می‌شود کما اینکه یک مصوبه دو خطی مجلس می‌تواند توافقات ژنو را کان‌لم‌یکن نماید چه رسد به این که رهبری محبوب نظام در واکنش به زیاده‌خواهی آمریکا، با یک جمله کوتاه روند را متوقف گرداند.”

 


  • بازنشر از جرس
این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
Skyscraper large