Skyscraper large

درس “خاطرات گرومیگو” برای فعالان سیاسی

df6g74df87f

علی مزروعی

تجربه انقلاب اکتبر ١٩١۷ در روسیه و شکل گیری نظامی بر پایه ایدئولوژی مارکسیسم ( کمونیسم ) در سرزمین پهناور شوروی از جهات مختلف قابل مطالعه و عبرت آموز است. این نظام که بیش از هفتاد سال دوام آورد و سرانجام در سال ١٩٩٠ از درون فروپاشید، دوران های مختلفی را طی کرد که با تغییر رهبرانش تعریف می شود : دوران لنین، استالین، خروشچف، برژنف، آندروپف، چرننکو، و گورباچف.

در این میان دوران حاکمیت استالین هم طولانی ترین دوران است ( نزدیک به سه دهه )، و هم پرحادثه ترین به لحاظ سیاست داخلی و خارجی ( جنگ بر سرقدرت بین رهبران انقلاب و تصفیه های خونین و کشتار وسیع مخالفان، دامنگیری جنگ جهانی دوم و حمله آلمان به شوروی و شکل گیری همپیمانی آمریکا، انگلیس و شوروی ( متفقین ) در مقابله با آلمان و ژاپن، و رخداد جنگ سرد پس ازجنگ ).

طبعا انتظار نمی رود در این چرخش های رهبری و سیاستی که در تاریخ شوروی سوسیالیستی اتفاق افتاده است، به ویژه در دوران استالین، که خلوص ایدئولوژیک و اطاعت پذیری از رهبری ملاک و معیار گزینش کارگزاران حکومت پرولتاریایی بود، و کمتر کسی می توانست از صافی دستگاه امنیتی جان سالم بسوی مقام های عالی برد، فردی را یافت که در همه تاریخ شوروی، و به رغم همه تغییر و تحولات انجام شده در این رژیم، کارگزار، آنهم نزدیک به نیم قرن در عالی ترین سطوح بوده، و از درون همه تحولات و تصفیه ها جان سالم به در برده باشد! اما این فرد وجود داشته و این کسی نیست جز ” آندره گرومیگو “.

اینروزها که کتاب ” خاطرات گرومیگو ” را می خوانم دارم به این موضوع فکر می کنم که چگونه آدمی توانسته است آنهم در یک نظام بشدت ایدئولوژیک به گونه ای باشد که از زمان استالین تا گورباچف در مقام کارگزاری رژیم عمل کند و دوام آورد؟ قطعا به چنین آدمی باید لقب « مردی برای تمام فصول » را داد که اینگونه توانسته جزر و مدهای سیاسی کشورش را پشت سرگذارد و همچنان مقام کارگزاری خود را حفظ نماید. جالب اینکه مترجم کتاب با توجه به همین موضوع اینگونه نوشته است :

” آنچه که بیش از هر چیز در زندگی سیاسی گرومیگو جلب توجه می کند، توان دگردیسی سیاسی وی بود. و از این روی در توفان های دگرگونی دستگاه رهبری شوروی، همه آمدند و رفتند، ولی گرومیگو همچنان برجای بود. و این نشانگر آن است که نامبرده هم فرصت طلب و موقع شناس بود و هم دیپلمات؛ و شاید بتوان اورا در ردیف یکی از دیپلمات های برجسته تاریخ دیپلماسی جهان به شمار آورد.

اصولا گرومیگو این توان را داشت که برای حفظ موقعیت خود، به هنگام لزوم، تغییر رنگ داده، و با برنده یا برندگان بازی قدرت در کرملین بسازد و در خدمت آنها درآید. درحقیقت بایستی گفت که وی همیشه تابع حاکم وقت بود و از نظر حاکم وقت کرملین – هرکسی که بود و هر نظر و هدفی که داشت – دنباله روی می کرد. روشن است که گرومیگو این نقش را به خاطر حفظ مقام و موقعیت خود و در صورت امکان پیشرفت در دستگاه رهبری کرملین ایفاء می کرد.

به هنگام ترجمه کتاب، به این اندیشه افتادم که اگر انقلاب اکتبر ١٩١۷ روسیه رخ نمی داد، و رژیم تزاری همچنان به فرمانروائی خود براین سرزمین پهناور ادامه می داد، چندتن از کسانی که به دستگاه شوروی سوسیالیستی ( از ١٩١۷ تا به امروز ) راه یافته اند، می توانستند در دستگاه تزاری نمایان شوند؟ راستش را بخواهید، پاسخ من این بود که : ” هیچکس بجز گرومیگو “.

شاید خواننده ارجمند بپرسد که چرا و به چه دلیل؟ باید بگویم که گرومیگو کسی است که توانست در دوران دراز زندگی سیاسی خود با استالین، مولوتف، ویشینسکی، مالینکوف، بولگانین، خروشچف، برژنف – کاسیگین، برژنف، آندروپف، چریینکو، و سرانجام گورباچف کنار بیاید، و به موقع هم از هرگونه سیلاب درونی دستگاه رهبری شوروی، گلیم خود را از آب بیرون کشد، و جان سالم بدر برد، و بنابراین با فردی مانند تزار هم می توانست بسازد، و برای او کار کرده و از سیاست هایش جانبداری کند. همچنین وی در کتاب خاطرات خود از پادشاهان اروپائی به خوبی و نیکی و با ارج و ستایش یاد کرده است، و دلیلی نداشت که چنانچه روسیه هم تزاری مانده بود، از پادشاه آن ستایش و به او ارج ننهد.”

البته در ادامه نظر مترجم کتاب می شود اینراهم مطرح کرد که اگر انقلاب اکتبر در روسیه اتفاق نمی افتاد آیا امکان برآمدن یک روستا زاده ای مثل گرومیگو تا عالیترین سطوح رهبری کرملین وجود می داشت؟ ( و البته می دانیم که طرح اگر در تاریخ بهر شکل و صورت معنا ندارد!) با اینهمه باید برنظر مترجم محترم اینرا بیفزایم که من با خواندن کتاب ” خاطرات گرومیگو ” متوجه شدم هرچند وی « مردی برای تمام فصول » بوده است اما به لحاظ شخصیتی ویژگی های داشته که دستگاه رهبری کرملین به او نیاز داشته است. اول اینکه فردی تحصیلکرده در رشته اقتصاد و مسلط به زبان انگلیسی بوده است. دوم اینکه کارگزاری حکومت را از سطح معلمی و مدیری دبیرستان و استادی دانشگاه شروع کرده، و پس از انتقال به وزارت خارجه از سطح کارداری و سفارت به وزارت رسید و درنهایت کار خود را با مقام تشریف صدر هیات رئیسه شوروی بپایان برد. در واقع او برپایه تجربه و شایستگی پله پله از نردبان حکومت بالا رفته و سعی می کرده خود در همان پله ای که هست نگهدارد. سوم اینکه وی درعرصه سیاست خارجی با جهت گیری ایدئولوژیک و حفظ منافع شوروی در همه احوال حرکت می کرده و به گونه ای خود را از عرصه سیاست داخلی، که محل تنازع و جنگ قدرت بوده، دور نگه می داشته است. و آخر اینکه در مسیر جاه طلبی سیاسی عاقلانه و محاسبه گر بوده و جایگاه خود را بخوبی می شناخته و در یک بده وبستان سیاسی با رهبران کرملین کار می کرده است. با این حال شاید بتوان این ایراد را به او وارد کرد که او پایبندی به اصول ثابت اخلاقی و حتی ایدئولوژی خالص مارکسیستی نداشته است چرا که امکان ندارد بشود با اینهمه تحولات داخلی در سطح رهبران شوروی و قرائت های مختلفی که از ایدئولوژی حاکم داشتند اینگونه براحتی کنار آمد! درعین حال از این تجربه اینرا هم می توان دریافت که حتی در ایدئولوژیک ترین نظام های سیاسی آدم هایی را می توان یافت که با هر شرایطی، حتی زیر چتر اسمی ایدئولوژی حاکم، کنار آمده و « مردی برای تمام فصول » باشند!

خواندن کتاب ” خاطرات گرومیگو ” برای فعالان سیاسی، به ویژه دیپلماتها، آموزه های فراوان دارد، و اینکه گرومیگو در مقام یک دیپلمات و در تلاطم تحولات جهانی همواره در پی حفظ منافع ملی کشورش بوده و از هرفرصتی برای تثبیت جایگاه شوروی در عرصه جهانی استفاده می کرده است. توضیح ریز این آموزه های مقال دیگری را می طلبد اما به این آموزه ای که لابلای خاطرات او آمده و درتناسب با شرایط امروز کشورمان است، توجه کنید :

” سیاست خارجی کشور می بایستی بر روی شالوده استوار یک اقتصاد کارآ و یک نیروی دفاعی اطمینان بخش جای گیرد. همچنین، نیروهای مسلح هر کشوری نمی توانند اثر سیاست خارجی را احساس نکنند. ” ( ص ٢۶۳ ) وقتی کسی در مقام وزیر خارجه شوروی چنین سخنی می گوید این آموزه اش باید برای حاکمیت کشورمان بسیار درس آموز باشد و به ویژه بدانند که در جهان امروز بدون داشتن یک اقتصاد کارآ نمی توان یک سیاست خارجی اثرگذار و جایگاهی شایسته در عرصه جهانی و منطقه ای داشت.

 


  • باز نشر از: نداى سبز آزادى
این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
Skyscraper large