Skyscraper large

تبدیل دین از کشتی جنگی به مسافرتى و اکتشافى

e9rt789erte

محمود صدری

در فهم و نقد مذهبی نمی توان از عقل حد اکثری سود جست. زیرا در امر دین، همچنانکه فیلسوف بزرگوار سورن کییر کِگارد می گوید، همه ما سرنشینان کشتی هایی هستیم که مدتها پیش از ما لنگر گاه خود را ترک کرده اند؛ هر یک از ساکنین این کره خاکی در متن زبان و فرهنگ و باوری زاده شده اند که قرنها قبل از تولد آنها، و با پیشفرض ها و زیر ساز های فرهنگی، زبانی، تاریخی اقوامی که از آنها به لحاظ زمانی و مکانی بیگانه بوده اند تکوین یافته با هزار جرح و تعدیل به نواحی آنها رسیده اند. مسیحیت در فلسطین ٢٠١١ سال قبل و اسلام در عربستانِ ١٣٩٠ سال پیش پیدا شده از غرب به شرق آسیا سفر کرده، سر انجام به اقصی نقاط دنیا فرا فکنده شده اند، در هر مکان هم با سلائق و فرهنگ بومی آنجا آمیخته اند و شکل خاص و یگانه ای از دین را ایجاد کرده اند. داستان همه ادیان جهانی اینگونه است. بودائیت، به عنوان مثال، در هند و در قالب اعتراض به تحجّر و فساد هندوئیسم تکوین یافت اما در زادگاه خود تحمل نشد و اکنون نیز تنها ۳% هندیان از این دین پیروی می کنند. اما دینی که از قلمرو فرهنگی و تاریخی خود رانده شده بود در سرزمین های بیگانه، در سیام و سراندیب، در چین و ژاپن ریشه دواند و به ثمر نشست. هر یک از ما نیز به حکم ازلی در فرهنگی که با یکی از این ادیان جهانی عجین است زاده شده ایم و اینگونه است که خود را در یکی از این کشتی ها یافته ایم. (حتی اگر آن سنت های روحانی و مذهبی را رد کنیم نیز در درون چارچوب ذهنی یکی از آن مذاهب این تصمیم را گرفته ایم و هنوز رنگ آنرا داریم. متفکر دهری یونانی خدایان المپ را مورد تکذیب و تمسخر قرار می داد ولی آته ایست انگلیسی خدای مسیحیت را آماج قرار می دهد). پاره ای از جوانب این مذاهب گوناگون مشترک اند چنانکه کارل گوستاو یونگ و هیوستون اسمیت و دیگران نشان داده اند و پاره ای دیگر مختص به سنت های غیر قابل تقلیل ادیان خاص می باشند. بدیهی است که بادبان و عرشه و سکان این کشتی ها با مصالح و ابزار تاریخی فراز آمده اند. اگر امروز نیاز به باز سازی دارند و محتاج تصحیح مسیر اند باید با ظرافت، صبر و کیاست قطعه به قطعه از درون باز سازی شوند.  

بدست دادن تفاسیر نوین از دین در دنیای معاصر، که نمونه آن بر آوردن معنویت و تعالی از اعتقاد و تعصب است نیز از این قاعده مستثنی نیست و تنها در درون سپهر دینداری ممکن است. کییرکگارد خود نخستین نقد اگزیستانسیالیستی از تدیّن را در قالب دینی که با آن الفت داشته، یعنی پروتستانتیسم بیان کرده. نگاه احیا گرانه سید جمال الدین اسد آبادی و پیروان او، که بنیان گذاران نو اندیشی دینی در اسلام بوده اند نیز از متن اسلام معمول زمان شان برآمده. نقد همه جانبه و تعدی بی گدار به صدر و ذیل دین، آنچنانکه در پاکدینی معاصر معمول بوده و هست نشانه عدم التفات به ظرافت حیاتی این وظیفه است. پاکدینان معمولاً بصیرت اجتماعی و تاریخی محدودی نیز دارند. در شگفت اند از اینکه چرا عقلای قوم تا به حال از کوفتن براین دهل کم زحمت و پر طنین غافل بوده اند. چرا کار را یکسره نکرده، خرافات و اباطیل را به یکبار از کالبد دین جدا نکرده اند. چشمشان تیغ جراحی و کارد قصابی را همانند می بیند. این فراز لطیفه ای را نیز بیاد می آورد. می گویند شخصی که تازه به شهر آمده بود از برابر یک قنادی می گذشت. دید شیرینیهای مرتب و منظم در مغازه خود نمائی می کنند و قنّاد هم صامت روی چار پایه ای نشسته است. با تعجب و پابرجین آمد جلو، دستش را در برابر چشمان قنّاد تکان داد. صاحب مغازه گفت: چه می کنی؟ گفت می خواستم ببینم شما کورید؟ قنّاد جواب داد این چه سوالی است؟ البته که کور نیستم! آن شخص اشاره ای به انبوه حلویات کرد و پرسید: پس چرا نمی خورید؟ خلاصه آنکه نقد مشفقانه دین، به مثابه باز سازی کشتی از درون است نه غرق یا ترک آن.  

دومین وجه تشابه میان سرنشینان یک کشتی و یک آئین اینست که مذهب همانگونه که امیل دورکهایم و ماکس وبر گفته اند، پدیداری جمعی است. امری است که (برعکس جادو که ذاتاً در خدمت منافع فردی قرار دارد) ذاتاً اجتماعی است. کشتی است، قایق نیست. در کشتی نمی توان به کابینی خصوصی رفته با مته به سوراخ کردن بدنه مشغول شد. جامعه دینی مانند کشتی همواره با یک کالا و به سوی یک اسکله مشخص سیر نمی کند. کشتی نشستگان می توانند مسیر و مراد آن را با دقت و ظرافت دگر گون کنند. کشتی جنگی را به کشتی مسافری و کشتی مسافری را به کشتی اکتشافی بدل کنند. دینی که در دوره ای از تاریخ خود مظهر خونریزی و تعدی بوده می تواند به دینی که مجلای صلح و فلاح است تبدیل شود و بالعکس. به قول ماکس وبر مومنین هر نسلی، به اقتضای نیاز های مادی و معنوی خویش دین را تفسیر مجدد می کنند. به شرط فراست و خرد تاریخی و علم از زمان می توان مسیر دینداری را در جهت افق های نوین تاریخی قرار داد.

 


  • بخشى از یک مقاله بلند- جرس
این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
Skyscraper large