Skyscraper large

دو سال پس از بهار عربى؛ گزارش سفر به مراکش

sdf56+g4dfg

سروش دباغ

هفته گذشته جهت شرکت در کنفرانس سه روزه‌ی «حقوق زنان پس از بهار عربی» و قرائت مقاله‌ی خود تحت عنوان ” حجاب در ترازوی اخلاق” عازم کشور مراکش شدم. محققان وشخصیت‌های دانشگاهیِ متعددی از کشورهای عربی، اروپایی و آمریکای شمالی در شهر تاریخی و توریستیِ «فاس» گرد آمده بودند تا با یکدیگر درباره مسائل پیش روی کشورهای مسلمان در روزگار کنونی، خصوصاً مسائل زنان، گفتگو کنند.  

پس از حلول «بهار عربی» در زمستان سال ٨٩ شمسی که ابتدائاً در کشور تونس سر برآورد و پس از آن دیگر کشورهای عربی از آن متأثر شدند؛ تحولات سیاسی و اجتماعی مهمی در این کشورها رخ داده است. پس از گذشت دو سال و فرونشستن گرد و غبار و تلاطم های اولیه، اکنون بهتر می‌توان درباره کارنامه‌ی «بهار عربی» داوری کرد. در مراسم افتتاحیه‌ی کنفرانس، یکی از سخنرانان گفت ترجیح می دهم به جای «بهار عربی» از «خزان عربی» یاد کنم، چرا که این جنبش به غالب خواسته‌های خود نرسیده و از تحقق آرمان‌های خویش بازمانده است. سخنران دیگری تأکید کرد هر چند آنچه از ابتدا مد نظر معترضان بوده به طور کامل محقق نشده؛ اما دستاوردهای کنونی نیز مغتنم و در خور توجه است، که: 

آب دریا را اگر نتوان کشید 
هم به قدر تشنگی باید چشید 

در مصر با سقوط دولت حسنی مبارک، محمد مرسی بر مسند قدرت نشسته که روابط نزدیک و حسنه ای با جماعت «اخوان المسلمین» دارد، همچنین اکثریت مجلس مصر در اختیار نیروهای اسلام گراست. تلاش بی وقفه‌ی نیروهای اسلام گرا در شرایط کنونی، معطوف به اصلاح و تغییر قانون اساسی مصر است، به نحوی که «قوانین شریعت» در قانون اساسی گنجانده شود. یکی از سخنرانانِ کنفرانس تأکید می کرد که مطابق با ایده‌ی جماعت اخوان المسلمین، اگر قوانین شرعی با قوانین عرفیِ سکولار تخالف و تصادم پیدا کند، باید شورایِ فقهی در تصمیم گیری نهایی دست بالا را داشته باشد؛ شورای فقهی ای که مستظهرِ به پشتیبانیِ «الازهر» است و دغدغه ها و ملاحظات فقهای این مرکز دینی را در فرایند تقنین و اجرای قوانین مد نظر قرار می دهد. این نگرشِ اخوان المسلمین، اکنون با گنجاندن موادی چند در قانون اساسی جدید مصر لحاظ شده است- بر خلاف قانون اساسیِ پیشین مصر که شریعت محور نبود. از طرف دیگر، کثیری از جوانان مصری که خصوصا در جریان اعتراضات میدان التحریر که سقوط دولت مبارک را در پی داشت، نقش آفرینی کرده بودند، همچنین برخی از احزاب سیاسی مخالف، با روند کنونی تحولات و تصمیماتِ محمد مرسی مخالفند و از طریق شبکه های اجتماعی و برپایی تظاهرات هایی چند، اعتراضات خود را بیان می کنند؛ هر چند نیک می دانند که همچنان سه سال از عمر دولت کنونی باقی است و اخوان المسلمین، زمان مکفی برای پیاده کردن ایده های خویش در اختیار دارد. بر همین سیاق، یکی از سخنرانان کنفرانس که در دانشگاه استانبولِ ترکیه مشغول تدریس رشته جامعه شناسی است، دربارۀ سیاست های دولت رجب طیب اردوغان سخن گفت و توضیح داد که در سالهای اخیر، دولت اردوغان، بر خلاف سالهای ابتدایی حکمرانی، به نحوی از سکولاریسم سیاسیِ معهود در ترکیه فاصله گرفته و در اندیشه محدود کردن و تعیین خط مشی برای زندگی شهروندان برآمده؛ از اینرو اخیرا با اعتراضاتِ وسیع جوانان مواجه شده که برای مهار آن به ابزار خشونت متوسل شده ‌است. به نظرمی‌رسد ناآرامی‌های اخیر مصر بی شباهت به آن‌چه در ترکیه می‌گذرد، نیست. 

در تونس نیز با بر افتادن بن‌علی از سریر قدرت، اسلام گراها در انتخابات پارلمانی دست بالا را داشته و پیروز شده‌اند. ایشان نیز در اندیشۀ اندراجِ قوانین شریعت در قانون اساسی تونس اند. از سوی دیگر غیر دینداران و مسلمانان سکولاری نظیر «راشد الغنوشی» مخالف این امراند و با آرمان و سودای اسلام گراها همدلی ندارند؛ از این‌رو برخی از نیروهای اسلام گرا-خصوصاً سلفی‌ها- با مسلمانان سکولارِ تونس بر سر مهر نیستند و نزاع میان طرفین همچنان ادامه دارد. در عین حال، وضعیت مشارکتِ زنان در نهادهای دولتی و مساهمت ایشان در تصمیم گیری های کلان اجرایی در تونس، در قیاس با مراکش و مصر بهتر است.  

تحولات سیاسی مراکش، مانند مصر و تونس زیر-و-رو کننده نبوده‌است. اما بازبینی و اصلاح قانون اساسی همزمان با وقوع بهار عربی، در دستور کار دولت‌مردان و فعالانِ جامعه مدنی قرار گرفت که با تأیید پادشاه کنونی مراکش محقق شده‌است؛ خصوصا قوانین مربوط به خانواده و ازدواج و طلاق و حضور زنان در عرصه عمومی. در مراکش، قانون حجاب اجباری نظیر اکثر کشورهای عربی برقرار نیست، در عین حال روزه خواری در ملأ عام در ماه رمضان منع قانونی دارد و اگر کسی آشکارا اقدام به روزه خواری کند، مجازات می شود. در واقع، برخی از قوانین شریعت ( نه تمام) در قانون اساسی مندرج شده است. علاوه بر این، در مراکش شورای فقهی‌ای وجود دارد که متکفلِ تبیین و نشان دادن تخالف قوانین شریعت با قوانین سکولار است. تشخیص این امر که کدام قوانین عرفی و سکولار با «ثوابت دینی» مغایرت دارد، بر عهده شورای فقهی است، اما نهایتا پادشاه مراکش است که در سلسله مراتب حقوقی، بر شورای فقهی تفوق دارد و در رأس است و تصمیم نهایی برای گنجاندن و یا نگنجاندنِ رأی شورای فقهی در قانون اساسی را اتخاذ می کند. چنان‌که دریافتم، در سالهای اخیر پادشاه مراکش کوشیده توازن و تعادلی میان خواسته های شریعت مداران و مدرنیست ها برقرار کند؛ از اینرو سلفی‌های مراکشی مشی و مرام پادشاه کنونی را هیچ نمی پسندند. به توصیه و تدبیر پادشاه مراکش، چند دهه‌ای است که مراسم عبادت و نیایشِ متصوفه و اهل سلوک و به اصطلاح «زاویه نشینی» های ایشان داخل مساجد برگزار می شود، نه در نهادهای مستقلی نظیر « خانقاه»، چنانکه در جامعه ایران رواج دارد. شخصا در دو محفل از این محافل عرفانی که صوفیان در آن به خواندن اذکار و ادعیه مشغول بودند، در دو مسجد مختلفِ شهرِ فاس شرکت کردم و از نزدیک مراسم ایشان را مشاهده کردم. از اینرو، اهالی طریقت و تصوف در مراکش با مانع و مشکلی جهت بپا داشتن مراسم سلوکی و آئینی خویش مواجه نیستند و آزادانه دور یکدیگر جمع می شوند و احوال خوش باطنی و معنوی را به نحو جمعی تجربه می کنند. علاوه بر این، هر چند قاطبه‌ی اهالی مراکش سنی مذهب‌اند، نزاع میان شیعیان و اهل سنت دراین کشور حداقلی است؛ چرا که عموم مراکشی ها، ائمه شیعیان و در صدر آنها امیرالمؤمنین را در زمره «اهل بیت» پیامبر می انگارند و ایشان را دوست دارند؛ از این‌رو خوشبختانه اندیشه های حذف گرایانه‌ی سلفی در میان آنها محلی از اعراب ندارد.  

عموما هنگام عبور از بازار قدیمیِ بزرگ شهر فاس که تودر تو و دیدنی و زیباست و چندین مسجد و بنای تاریخی دارد؛ صدای قرآن از مغازه های مختلف به گوش می رسد. از کسی که راهنمای من در بازار بود شنیدم که عموم مغازه‌دارهای این بازار قدیمی، نماز ظهر و عصر خود را در دو نوبتِ جداگانه در مسجد بزرگ بازار که دومین مسجد بزرگ مراکش است، می خوانند و غالبا مقید اند که روزی یک حزب از قرآن را بخوانند یا بشنوند؛ از این‌رو هنگام عبور از کنار مغازه‌ها، صدای قاری قرآن که به شیوه ترتیل قرآن را قرائت می کند، به گوش می رسد.  

در یکی از شب‌های اقامت در شهر فاس، به اتفاق دیگر سخنرانانِ شرکت کننده در کنفرانس، به کنسرت موسیقی عرفانی رفتیم؛ بالغ بر هزار و پانصد نفر در این کنسرت که در یکی از قلعه های بزرگ تاریخیِ شهر برگزار شد، شرکت کرده بودند. نغمه های دلنشین و هوش‌ربای سازهای مختلف و همخوانیِ گروهیِ چند زن و مرد با خواننده اصلی، محفل را فرحناک و معطر و مطرا کرده بود. اشعاری که خوانده می شد، متضمن نیایش خداوند، نعت پیامبر گرامی اسلام و خلفای راشدین بود. در این مراسم عرفانی- نیایشی، حضور مردم گسترده و داوطلبانه بود و نیایش عموم حضار با طرب و لبخند و دست زدن همراه بود و رد پایی از گریه و ماتم و غم و عزاداری در آن به چشم نمی خورد. مادر و دختری کنار من نشسته بودند و هم‌نوا با خواننده‌ی اصلی، اشعاری را که در نعت پیامبراسلام خوانده می شد، زمزمه می کردند و کف می زدند و حظ معنوی می بردند…. 

وقتی کشور مراکش را ترک می کردم، با خود می اندیشیدم که سنت دینی در کشورهای اسلامی همچنان قوی و پررنگ است و به قوت در جامعه حضور دارد. تحقق رفرمِ سیاسی و اجتماعیِ ماندگار و پایدار در این کشورها تنها در پرتوِ دیدن و به حساب آوردنِ همزمانِ متدینان و غیر متدینان و به رسمیت شناختنِ سبک های زندگی مختلف و بازخوانی انتقادیِ سنت دینی میسر است و لا غیر؛ یعنی همان که امروزه رفرم دینی نامیده می شود. همچنین جهت برقراری همدلی و محبتِ هر چه بیشتر میانِ شیعیان و اهل سنت نباید از هیچ کوششی مضایقه کرد؛ که این مهم در شرایط کنونی و با توجه به اخباری که از کشورهای مختلفِ جهان اسلام می شنویم، نظیرحادثه تأسف بار اخیرِ کشته شدن شیعیانی چند در مصر، از نان شب واجب‌تر است. علاوه بر این، می توان در صفات جمالیه خداوند به دیده عنایت نگریست و به استقبال مراسمی رفت که در آن شوق و شعف موج می زند و ذکر خداوند و رسول گرامی و اولیاء الله، ورد زبان‌هاست و مؤمنان نه محزون و غمگین و گریان که شاد و زفت و فربه و گلگون‌اند و در حالی‌که لبخند بر لب دارند، به سر وقت امر بیکران می روند و از نشستن در حضور «او» مبتهج می گردند و وقت‌شان خوش می شود.

 


  • وبسایت جرس
این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
Skyscraper large