Skyscraper large
اقرار قرائتی سبز

برگ دهم : سیمین بهبهانی

f35

مهرانه رضایی‌فر

زاده ۲۸ تیر ماه ۱۳۰۶ در تهران، از پدری شاعر و روزنامه نگار و مادری آگاه به مسائل روز است. پدرش، عباس خلیلی به دو زبان فارسی و عربی شعر می گفت و رمان های متعددی را هم به رشته تحریر درآورد. سابقه خانوادگی پدر که در طرفداری از نهضت مشروطه عیان بود، سبب شد تا این روحیه تجددخواهی و حق طلبی به دختر هم منتقل شود.

سیمین خلیلی، معروف به سیمین بهبهانی، با تمایلات چپ گرایانه خود از دوازده سالگی سرودن شعر را آغاز کرد و عاقبت همین سروده های انتقادی زمینه اخراج وی از مدرسه مامایی و ازدواج در سنین نوجوانی را فراهم ساخت. حاصل ازدواج نخست وی سه فرزند می باشد که به گفته خودش “به مانند سه خورشیدی می مانند که از ورای سالیان بر او تابیده و نوازشگر بوده اند”. بعدها در شرح بیان احساسش نسبت به این وصلت نوشت : «از دوزخ به زمهریری گریخته بودم که خاکسترم نمی کرد، اما یخبندان جاودانه را در سرگردانی امیدهایم می آزمود. از آینده هیچ تصویری نداشتم، الا سرزمینی سترون و خفته در پوشش بی رحم برف.» در سال ۱۳۴۹ با منوچهر کوشیار ازدواج کرد. اما پس از چهارده سال زندگی توام با عشق و مهربانی، کوشیار چشم از جهان فروبست و بانو را تنها گذاشت.

غزال غزل ایران که نقش پررنگی در ادبیات اجتماعی و سیاسی سال های اخیر داشته، پس از فاجعه مصیبت زای ۸۸، با حمایت های همواره خود از جنبش آزادی خواهانه ملت ایران، به مانند همیشه، ردای شاعر ملی را برازنده نام خویش ساخت و با همراهی ۱۴۸ شاعر و نویسنده در اعتراض به حوادث رخ داده، بیانیه ای را امضا کرد که در آن ذکر شده بود : «کتمان این فاجعه از سوی هر کسی ظلمی‌ست که در حق شرافت انسانی روا می‌شود». متن کامل یکی از اشعار او که آن را به جان باختگان جنبش سبز تقدیم کرده، از این قرار است :

سجاده فرش عنف و تجاوز، ای داعیان شرع خدا را !
بر قتل‌عام دین و مروت، دست که بسته چشم شما را ؟
الله اکبر است که هر شب، همراه جانِ آمده بر لب
آتشفشان به بال شیاطین، کرده‌ست پاره پاره فضا را
از شرع غیر نام نمانده‌ست، از عرف جز حرام نمانده‌ست
بر مدعا گواه گرفتم، جسم ترانه قلب ندا را
انصاف را به هیچ شمردند، بس خون بی‌گناه که خوردند
شرم آیدم دگر که بگویم، بردند آبروی حیا را
سهراب‌ها به خاک غنودند، آرام آنچنان‌که نبودند
کو چاره‌ساز نفرت و نفرین، تهمینه‌های سوگ و عزا را ؟
زین پس کدام جامه بپوشند، بهر کدام خیر بکوشند
آنان‌که عین فاجعه دیدند، فخر امام ارج عبا را
سجاده تار و پود گسسته‌ست، دیوی بر آن به جبر نشسته‌‌ست
گو سیل سخت آید و شوید، سجاده و نماز ریا را

s34بهبهانی که دو بار نامزد دریافت نوبل ادبیات شده، در پاسخ به یاوه گویی های محمود احمدی نژاد که روشنفکران را “شیطان پرستان مدرنی که به اندازه بزغاله هم شعور ندارند”، خوانده بود، سرود :

شنیــدم باز هم گوهر فشــاندی
که روشنـــفکر را بزغاله خواندی

‏ ولی ایشــان ز خویشـانت نبـودند
در این خط جمله را بیــجا نشـاندی

سخن هایت ز حکمت دفــتری بود
چه کفتر ها از این دفتر پراندی

‏ ولیــکن پول نفـت و سفره خلــــق
ز یادت رفت و زان پس لال ماندی

‏ سخن از آسمان و ریسمان بود
دریـــغا حرفـی از جنـــگل نراندی

‏ چو از بزغاله کردی یاد ای کاش
سلامـی هم به میــمون میرساندی

هفدهم اسفند ماه ۱۳۸۸سیمین بهبهانی که به دعوت شهرداری پاریس برای برگزاری روز جهانی زن، عازم فرانسه بود، توسط نیروهای امنیتی ممنوع الخروج اعلام شد و بلافاصله سخنگوی وزارت امور خارجه فرانسه طی بیانیه ای از این تصمیم حکومت ایران ابراز تاسف کرد و گفت : «کشور ما مشتاقانه در انتظار دیدن سیمین بهبهانی بود، کسی که تعهدش به زنان و آزادی ستودنی است و جایزه سیمون دوبوار برای آزادی زنان را در سال ۲۰۰۹ از آن خود کرد. شجاعت او یادآور شجاعت ایرانیان بی شماری است که با وجود سرکوب به مبارزات غیرخشونت آمیز خود برای دستیابی به حقوق بنیادینشان ادامه می دهند.»

حساسیت وی نسبت به مسائل اجتماعی تا حدی بود که آبان ماه ۸۹ در پی اعتصاب غذای نسرین ستوده، پیشنهاد نامه ای دسته جمعی خطاب به ستوده، برای پایان بخشیدن به اعتصابش را داد و در کنار فعالان مدنی دیگر، “مسئولیت این درخواست را هم پذیرفت”. آذر ماه همان سال بود که به مناسبت “روز جهانی عدم خشونت علیه زنان”، سروده ای را تقدیم شیرزنانی چون خود کرد و گفت : «تا گود هست، میاندارم / اهل کنار نخواهم شد». و درست همین زمان بود که با پیامی صوتی حمایت خود را از کمپین آزادی فریبرز رئیس دانا اعلام ساخت و در کنار رهروان راه حق، شانه به شانه ایستادگی کرد.

بانوی شعر ایران زمین، که “دوری از این آب و خاک را تاب نمی آورد و هرگز خارج از مرزهای سرزمینش عادت به شعرگویی نداشته”، ۸ مارس ۲۰۱۱، در سالروز گرامی داشت مقام زن، طی سخنانی، آزادی را حق هر انسان و فارغ از جنسیت دانست و افزود : «بسیاری از مادران ایرانی در اندوه از دست دادن فرزندانشان هستند و بسیاری دیگر فرزندانشان در زندان ها به سر می برند اما همین مادران، همین زنان دست به دست هم داده اند تا بچه هایشان را از زندان ها بگیرند و وضعیت بهتری برای جوانان و مردم کشور به وجود آید و تا آزادی ملت، آزادی گفتار و آزادی برای خوشبختی ایران را به دست نیاورند از پا نخواهند نشست.»

سیمین بهبهانی که برنده جایزه “لیلیان هیلمن و راشیل هامت” از سوی سازمان نظارت بر حقوق بشر در ۱۳۷۸ شد، زمانی که بنیاد ملی دموکراسی، جایزه سالانه دموکراسی را به جنبش سبز ایران اهدا کرد، به عنوان “نماد جنبش مردم ایران” از سوی این بنیاد انتخاب شد و به طور غیابی از وی تجلیل به عمل آمد.

سخن در وصف این شاعر ملی به وفور یافت می شود. دکتر اسماعیل خویی در این زمینه معتقد است : «سیمین بانو یکی از قله‌های نوآوری شعر امروز ایران به‌ویژه در غزل و یکی از پیشتازان آزادی‌خواهی و آزادگی‌ست در جامعه امروز ایران. من سیمین خانم را در حقیقت آمیزه‌ای می‌بینم از دو جان. یکی پروین اعتصامی و دیگری فروغ فرخ‌زاد.» یا در جایی دیگر، رضا براهنی در وصف او می گوید : «سیمین، کهنه را در عصر نو تنفس می کند. ولی ضمن آن، عصرِ ما را هم تنفس می کند. سیمین با قراین موضوعی دیروز، زن را تعریف می کند.» باراک اوباما هم در پیام نوروزی خود در سال ۹۰، با اشاره به “ممنوع الخروج بودن این شاعر میهنی” و نیز این که “سخنانش جهان را به لرزه افکنده”، و با خواندن شعری از او، پیام صلح طلبانه خود را پایان بخشید.

بانوی غزل ایران، چشم و چراغ عرصه ادب و فرهنگ این مرز و بوم، که هشتاد و پنج بهار زندگی را از سر گذرانده، کاش رخصت پایکوبی در جشن بهار آزادی مردمش را هم داشته باشد، چرا که “وجود بوالعجبش”، “خشت جان” این سرزمینِ در بند است.

دوباره می سازمت وطن
اگرچه با خشت جان خویش

ستون به سقف تو می زنم
اگرچه با استخوان خویش

دوباره، یک روز روشنا
سیاهی از خانه می رود

به شعر خود رنگ می زنم
ز آبی آسمان خویش

دو باره می بخشی ام توان
اگر چه شعرم به خون نشست

دوباره می سازمت به جان
اگر چه بیش از توان خویش

 


  • “اقرار قرائتی سبز” تعبیری است وام گرفته از سید علی صالحی تا نام دفتری باشد که از هنرمندان سبز یاد می‌کند؛ آنانکه با مردم‌شان، همدل و همراه بودند و هستند حتی در دشوارترین روزها…
این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
Skyscraper large