Skyscraper large

«یک خانواده محترم»؛ انتقاد از خویش

على فاتحى

پیش نوشت: چون پخش فیلم «یک خانواده محترم» در ایران در این برهه زمانی محال به نظر می رسد و با توجه به اینکه منتقدانی که هرگز این فیلم را ندیده اند بی رحمانه مشغول نقد و تخریب این اثر هستند – برای اثبات این مدعی کافی است نام یک خانواده محترم را در گوگل جستجو کنید تا لیست انبوهی از رسانه های غیر مستقل و وابسته به حاکمیت را ببینید -  و بی رحمانه مسعود بخشی و اثرش را می کوبند. لذا با عذرخواهی از صاحبان اثر جهت تنویر اذهان عمومی ناگزیرم گوشه هایی از داستان این فیلم را افشا کنم تا شاید مخاطبی که باید سال های سال منتظر دیدن این اثر باشد تحت تاثیر نگاهی خاص نباشد.

یکم - اگر درست در خاطر داشته باشم در یکی از برنامه های تلویزیونی اکبر نبوی – به عنوان نقد- به زنده یاد رسول ملاقلی پور گفت: می گویند شما فیلم ضد جنگ میسازی. ملاقلی پور در پاسخ گفت: این چه حرفی ایست همه ی دنیا ضد جنگ است! نقطه کلیدی داستان در همین نوع نگاه است. روزگاری و در جریان جنگ ایران و عراق همه ی فیلم های ژانر دفاع مقدس یک وظیفه داشتند. نشان دادن چهره ای مطلوب از جنگ و ترقیب مخاطب به حضور در جبهه. جبهه ایی که در آنسوی اش عراقی ها – همان برادران شیعه که امروز از مقرب ترین ها به حکومت ایران هستند- ایستاده بودند. جنگی که بعد از هیجان ملی ایی به نام انقلاب، مجالی بود برای خالی کردن هیجان جامعه و البته به قیمت ریخته شدن خون یک میلیون انسان و تحمیل هزینه ایی بالغ بر ۶۲۷ میلیارد دلار به کشور. اگر چه عراق – با استناد به رای کمیته ی حقیقت یاب سازمان ملل [۱] در -آذر ۱۳۷۰- آغازگر جنگ شناخته شد. اما ادامه جنگ و استفاده از نواجوانان در جنگ دو نقد اساسی به حکومت ایران است. بعد از پایان جنگ تلاش هایی از سوی سینماگران صورت گرفت تا نگاهی نقادانه به جنگ به عنوان مقوله ایی که ۸ سال ثروت جانی و مالی ملتی را به یغما برده بود شکل بگیرد. نگاهی که از آن آثاری چون قارچ سمی، آژانس شیشه ایی، موج مرده و … بیرون آمد. اگرچه تولید کنندگان این آثار بیشتر در حال  نقد برخورد جامعه و حکومت با بازماندگان جنگ بودند اما برداشت هایی دیگری هم از آثار می شد و بیش از آن نتوانستند قدمی بردارند و با گذشت ۲۴ سال از قبول قطعنامه ۵۹۸ ، هرگز فیلمی در نقد جنگ ساخته نشد زیرا جنگ باید مقدس شمرده می شد تا جامعه همچنان متوجه آثار و تبعاتش نباشد و انگیزه ایی برای ورود به جنگ های بعدی داشته باشد.

دوم - اگر واقع بینانه به مسئله جنگ نگاه کنیم به جز نسلی که در جبهه ها حضور داشت نسل دیگری هم در جنگ شرکت کرد. نسل کودکان اواخر دهه پنجاه و اویل دهه شصت، کودکانی که نگاهشان به جنگ نه از جنس درگیری مستقیم با دشمن که از جنس سوت وضعیت قرمز و پناهگاه بود. نسلی که جنگ را از تلویزیون می دید، لباس پاسداری می پوشید، اسباب بازی اش چتر منور و پوکه فشنگ بود. یا خودش فرزند شهید بود یا همکلاسی اش. نسلی که نه بازیگر جبهه های جنگ بود، نه تصمیم گیرنده، اما همه ی عواقب جنگ دامانش را گرفت. بعد ها همین نسل بدون وابستگی عاطفی، نقدش را به جنگ آغاز کرد و عجیب اینکه حکومت از همه ی اهرم های قدرت خود در راستای خفه کردن صدای نقد این نسل استفاده می کند و با این توجیه که این نسل جنگ را از نزدیک ندیده است سعی در خاموش کردن آن می کند. حالی که جنگ با فرود آمدن اولین بمب به شهرهای ایران میدانش را در تمام کشور گسترش داد و لازم نبود برای درک جنگ به جبهه رفت، جنگ در خانه ها بود و کم نبودند خانواده هایی که به ناگاه بمب و موشک را در اتاق خوابشان دیدند. نوع نگاه مسعود بخشی اینگونه است. نگاهی نقادانه همانگونه که «در تهران انار ندارد» وجود داشت. آنجا در بستر طنز، اینجا درام.

سوم - یک خانواده محترم درام تلخ اجتماعی است و به هیچ عنوان ربطی به سینمای دفاع مقدس ندارد اگرچه در سراسر فیلم تصاویری مستند از جنگ دیده می شود. رسانه های اصولگرا با اصرار سعی دارند این فیلم را در ابتدا فیلمی در ژانر دفاع مقدس معرفی کنند تا بتوانند از احساسات خانواده ی شهدا به نفع خودشان استفاده کنند. شاید نام اولیه فیلم «خرم شهر» یا تصاویری از ایرانِ درگیر با جنگ که در دوران کودکی آرش نشان داده می شود تاییدی بر این ادعای منتقدان اصولگراست. بابک حمیدیان – بازیگر نقش آرش- پیشتر در این باره گفته بود: «متاسفانه در مورد اسم اول این فیلم سوءتفاهمی پیش آمد. اسم فیلم «خرمشهر» به معنی همان شهر معروف در خوزستان نبود. بلکه اسم فیلم «خرم شهر» به معنی شهری خرم بود. البته باید بگویم فلاش بک های این مرد از فرنگ برگشته عموما در دوران جنگ است. یعنی ما خاطرات بچگی او را در زمان جنگ می بینیم در حالیکه هیچ تصویری از خود جنگ در فیلم نداریم. «خرم شهر» در واقع کنایه ای به تهران است. شهری که خرم است. این اسم استعاره ای از تهران بود. مثل نام فیلم «سعادت آباد» به کارگردانی مازیار میری که درباره فضایی بود که هیچ سعادتی در آن نبود. یک جور کنایه به آن چه که  آرزوست و وجود ندارد. اما این عنوان دو پهلو را به خاطر همان سوتفاهمی که با اسم شهر خرمشهر بوجود می آورد تغییر دادند و نام «یک خانواده محترم» را روی فیلم گذاشتند.» رجا نیوز که علاقه وافری به قلب واقعیت دارد در یادداشتش پیرامون فیلم نوشته بود «این فیلم بیشتر در هواداری از بعثی‌هاست تا رزمندگان ایرانی و آنچه که از فتح خرمشهر به مخاطب (بخوانید مخاطب اروپایی) نشان می‌دهد، التماس تعدادی عراقی‌ مجروح و یک عراقی دو نیم شده به سربازان خشمگین ایرانی است!» اشاره نویسنده این یادداشت – که قطعا فیلم را ندیده- به تصاویر مستندی از جنگ در فیلم است که فتح خرمشهر را نشان می دهد. در این تصاویر تعدادی سرباز عراقی از سنگر خارج می شوند و خود را تسلیم سربازان ایرانی می کنند. سربازان عراقی با در دست داشتن تمثال حسین بن علی و با تاکید بر مسلمان بودنشان از سربازان ایرانی امان می خواهند که اتفاقا رزمنده ایی که در کادر دیده می شوند به بقیه تاکید می کند که با عراقی ها بدرفتاری نکنند و پس از آن رزمنده ایرانی را نشان می دهد که نیمی از بدنش بر اثر برخورد خمپاره از بین رفته و در حال شهادت است و گزارشگر بعد از پی بردن به اینکه این رزمنده ایرانی است شهادتش را تبریک می گوید. منتقدان فیلم سعی دارند جعفر(برادر ناتنی آرش) که هرگز برادر شهیدش را ندیده و حامد (پسر جعفر) که حتی آدرس قبر عموی شهیدش را بلد نیست به عنوان خانواده شهید معرفی کنند در حالی که “بخشی” سعی کرده موج سواران را از خانواده شهدا جدا کند و تاکیدش بر شخصیت مادر شهید که در سراسر فیلم در مقابل فساد مالی ایستاده و زرق و برق دنیا کورش نمی کند و ورود ثروت نامشروع را به خانه اش ممنوع می کند نشان می دهد که همه ی تلاشش در جدا کرد این دو طیف است. سوال از منتقدان به ظاهر ارزشی این است که شهادت یک نوجوان گریزان از پدر، که مادرش از هیچ کدام از مزایای مادی اش بهره نبرده توهین به خانواده شهداست یا قهرمان قداره به دست اخراجی ها؟ مادری که فرزندش را برای رهایی از پدر سنگدلِ محتکر به شیراز می فرستد توهین به خانواده شهدا کرده یا دزدی که برای گرفتن سهمیه به جبهه می رود؟ تصاویری که مسعود بخشی از جنگ نشان می دهد مگر آرشیو صدا و سیما از جنگ نیست؟ قبول ندارید که بسیاری از شهدای ۸ سال جنگ زیر سن قانونی بودند؟ اگر نه سری به گلزار شهدا بزنید تا متوجه شوید چه جنایتی درحق یک نسل شده شاید چشمانتان به این حقیقت باز شد که  احساسات نوجوانان و جوانان آنسال ها در چه راستایی هزینه شد. آیا عده ایی جنگ ندیده بزرگترین سو استفاده را از نام موقعیت شهدا نکرده اند؟ نگارنده بر این باور است که خانواده شهدا با دیدن این فیلم نه تنها نارحت نشوند، که مسرور می شوند از این که یک بار دیگر حساب خانواده شهدا از جماعت موج سوار جدا شد.

چهارم - داستان با معرفی یک استاد دانشگاه ایرانی مقیم فرانسه که به تازگی برای تدریس به دانشگاه شیراز رفته آغاز می شود. جامعه شناسی که از جامعه ایرانی دهه هشتاد هیچ  شناختی ندارد. آرش بدون شناخت از فضای حاکم بر ایران در حال تربیت دانشجویان خود است و همین امر باعث می شود با مشکلات عدیده ایی در محیط آموزشی مواجهه شود تا آنجا که پس از پایان دوره هفت ماهه خود عزم بازگشت به فرانسه را دارد که عیادت از پدری که بیست و دوسال از او بی خبر بوده و مرگ وی درکنار ضبط پاسپورتش به دلیل مشمولیت نظام وظیفه او را در ایران ماندگار می کند. یک خانواده محترم روایتی تلخ از خانواده ایی است که به دوپاره تقسیم شده است و نقاط سیاه و سفید فیلم نامه را تشکیل داده. پدری متمول که همه ی ثروتش را مدیون احتکار زمان جنگ است و مادری معلم که اجازه ورود مال حرام را به خانه اش نمی دهد. محصول تربیت مادرِ معلم، پسری نوجوان است که در جنگ شهید می شود و پسری دیگر که نخبه ایرانی است و حاصل تربیت پدر، پسری (از همسر دوم) متقلب، درغگو، قصی القلب، فاسد و کلاه بردار. فیلم سراسر نشانه گذاری است. کارخانه پدری، که  از پول حرام بوجود آمده و  نامش «تلاش» است. رییس کوتوله دانشگاه، رانندگی  حامد بدون رعایت قوانین رانندگی، وسواس شدید زهره (همسر برادر ناتنی و همبازی دوران کودکی آرش) و توجیه همه تخلفات با قانون از سوی قانون گریزان، تجمع در جلوی دانشگاه تهران و حرکت جمعیت به سوی میدان آزادی، چهره مغموم آرش در سراسر فیلم تا سکانس آخر که پس از تصمیم بر ماندن در وطن و همراه شدن با جمعیت معترض به سوی آزادی، بشاش و پر امید می شود و در نهایت انعکاس نور سبز در عینک آرش به عنوان آخرین تصویر. همین نقطه پایانی است که کار دست عوامل «یک خانواده محترم» داده است. یاس و ناامیدی شخصیت محوری داستان از شرایط حاکم بر جامعه که به نشاط و امید پس از پیوستن به معترضان به وضع موجود تبدیل می شود. نه توهین به خانواده شهدا! و نه سیاه نمایی!

پنجم - منتقدان «یک خانواده محترم» به دو دسته کلی تقسیم می شوند: دسته اول وابستگان حکومت که اتفاقا نوک پیکان انتقادات فیلم به سوی آنان است و دسته دوم هموطنانی که از بازگویی واقعیات مشهود در جامعه ایرانی واهمه دارند. تکلیف دسته اول مشخص است اما باید به دسته دوم یادآور شد که واکاوی حقایق تلخ موجود در جامعه راهی برای شناخت و رهایی از آن است و به جای پاک کردن صورت مسئله باید ابتدا نقد را تحمل کرد تا راهی برای خروج از وضعیت موجود پیدا کرد.«یک خانواده محترم» گل به خودی نیست، انتقاد از خود است.  

 


[۱]- برای دیدن سایت اینجا کلیک کنید. (لینک در صفحه جدید باز می شود) 

این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
Skyscraper large