Skyscraper large

بازتاب‌های یک بازداشت؛ نگاه روان‌شناسانه

فاریا بارلاس

دستگیری فائزه هاشمی واکنش های متفاوتی از سوی افراد مختلف به همراه داشت. گروهی از شنیدن این خبر ابراز تاسف خود را اعلام و بر همراهی ایشان با مردم به خصوص در سه سال اخیر تاکید کردند و خواهان حمایت وی در شرایط فعلی شدند. افرادی نیز بازداشت وی را فارغ از موقعیت سیاسی و اجتماعی ایشان محکوم کرده و آزادی او و دیگر زندانیان سیاسی و عقیدتی را خواستار شدند. در این میان واکنش سومی هم به چشم میخورد که با حس خشنودی خاطر از اجرای چنین اکتی توام بود که به دلیل ریشه انتقام طلبانه چنین واکنش هایی باید از توجه بیشتری برخوردار گردد. 

نکته قابل تامل در این برخوردهای توام با خرسندی، خشم و احساس سرخوردگی است که سبب می شود گاه افرادی که سخن و داد از آزادی بیان و حقوق انسانی افراد می زنند نیز از چهارچوب های ارزشی خویش دور شده و با استاندارد دوگانه به مساله بازداشت سیاسی فردی شناخته شده بنگرند؛ همین خشم پنهان است که بر اثر سرکوب بسیاری از خواسته ها و حقوق اولیه اعضای جامعه در آنان نهادینه شده و آفت بسیاری از ناهنجاریهای فردی و اجتماعی می شود.

در جامعه کنونی ایران بسیاری مردم به سبب فضای خفقان و سرکوب دچار نوعی یاس اجتماعی شده و به دلیل هموار نبودن راه بروز این حس یاس تبدیل به خشمی منفعل می شود . 

واکنش مردمان حکومت شونده در چنین جوامعی در سه گروه قرار می گیرد:

  • انگیزه سرکوب ساختن سرچشمه های سرخوردگی و ناکامی و چیرگی همیشگی بر آنها پدید می آورد
  • چنانچه در این کار کامیاب و پیروز نشوند به پرخاشگری مهارگسیخته از سوی آنان می انجامد که در بیشتر مواقع تبعات این خشونت از سوی فرد گریبان سایر افرادی که در این مبارزات شرکت دارند را هم می گیرد.
  • چنانچه توانایی و فرصت ابراز این کردار را نیز نیابند دچار افسردگی و یاس می گردند.
     

هنگام تحلیل سرچشمه های سرخوردگی نیز افراد جامعه معمولا به جای استفاده از تفکر راشینال و یا منطقی به دلیل تحریک شدید احساسات از مکانیزم های دفاعی خویش استفاده می کنند. 

مکانیزم های دفاعی شیوه های غیر ارادی هستند که در ضمیر ناخودآگاه ما شکل می گیرند تا از طریق تحریف و یا انکار واقعیت فرد را در برابر اضطراب و احساسات منفی همانند خشم مصون می دارد. یکی از موثرترین مکانیزم های دفاعی جابه جایی خشم و یا دیسپلیسمنت نام دارد که سبب می شود فرد احساس خود را از فرد یا موضوعی به شخص و یا موضوع دیگری که معمولا خطر کمتری نسبت به منبع اصلی آن دارد منتقل می کند. به بیان دیگر خشمی که نمی تواند به خاستگاه ناکامی ابراز شود به سوی یک هدف قابل دسترس و کم خطرتر هدایت می شود.

استفاده از مکانیزم های دفاعی در مقابل خشم و احساس سرخوردگی مردم نسبت به حاکمیتی که همواره حقوق و خواسته های وی را با سرکوب و فشار پاسخگو بوده در برخی از واکنش ها نسبت به بازداشت خانم فائزه هاشمی به چشم می خورد.

احساس رضایت از این موضوع الزاما به خود شخص و یا عملکرد وی بازنمی گردد چه بسا که بسیاری او را از معترضین به شرایط نابه سامان فعلی حاکمیت می شمارند و همراهی او با مردم را مخصوصا در سالهای اخیر گوشزد می کنند.

آنچه در برخی از واکنش ها به چشم می خورد حکایت از استفاده از مکانیزم روانی دیسپلیسمنت و یا جا به جایی خشم از حاکمیت اقتدار گرا که برخی پدر ایشان را همچنان قسمتی از آن می بینند به سوی خود شخص وی منتقل شده است. 

مکانیزم جابجایی خشم و استفاده از ضمیر ناخودآگاه سبب می شود که احساسات پر از خشم و عناد مردم که تحت تاثیر متحمل شدن استبداد حاکمیتی دیکتاتور مشروعیت یافته از سوی منبع به سوی فردی که نقش پررنگی در شکل گیری آن خشم نداشته منتقل می شود. 

اینگونه دیدگاه دقیقا دیدگاه نا به هنجاری است که از ابتدا حاکمیت با متوسل شدن به آن فضای رعب و وحشت در دل جامعه ایجاد کرد. دیدگاهی که سبب نهادینه شدن حس خشم و کینه در بستر جامعه می شود و ترکش های آن در زمان و مکان خاص گریبانگیر تمام مردم خواهد شد. نورمالیزه کردن و یا بر حسب عادت با اینگونه مواضع و دیدگاه ها مواجه شدن سبب می گردد که این پروسه از ضمیر ناخودآگاه به خودآگاه ما منتقل شود و در دراز مدت به صورت امری جا افتاده و رفتاری هنجار در سطح جامعه گسترش پیدا کند.

در واقع پیام بازداشت خانم هاشمی جدا از تبعات سیاسی و تاثیر آن بر تحولات آینده بخصوص بر روند انتخابات سال آینده، یک پیام مهم برای فعالین اجتماعی دارد که باید به آن توجه بیشتری نمود؛

این حس و این واکنش ها نشان می دهد که سطح عمیقی از سرخوردگی در جامعه در حال شکل گیری و گسترش است. تثبیت آن و مرور زمان به شکل گیری روندی که در این سال ها برای آن تلاش های بسیاری شده است لطمه های جبران ناپذیری وارد می کند چرا که روحیه انتقام جویی و کینه نمی تواند راه را برای تغییرات مسالمت آمیز و اصلاح امور در بلند مدت هموار سازد و این نکته ی بسیار مهم می تواند در دستور کار فوری و جدی فعالین اجتماعی و حتی سیاسی قرار گیرد تا به اشکال و در سطوح مختلف با آن به جد مبارزه شود.

این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
Skyscraper large